Gumus

Gumus, çirindi — tuproqdagi organik moddaning asosiy, nisbatan barqaror qismi; nobud bölgan ösimlik va hayvon qoldiqlarining parçalanişi va qayta özgarişi natijasida hosil bölgan, odatda, töq tusli murakkab organik birikmalar majmui. Tuproq unumdorligini belgilovçi eng muhim omillardan biri hisoblanadi. Atama lotinça «humus» — «tuproq, yer» sözidan olingan.12

ÖzME'ga köra, gumus organik qoldiqlarning biologik va biokimyoviy özgarişi — çirişi hamda bu jarayonda murakkab yangi moddalarning sintezlanişi orqali vujudga keladi. Bu jarayon gumifikatsiya deb ataladi. Inglizça Vikipediyaga köra, unda yomğir çuvalçanglari, boşqa umurtqasiz hayvonlar, zamburuğlar va mikroorganizmlar asosiy rol öynaydi. Hali parçalanib ulgurmagan organik qoldiqlar detrit deyiladi, ular bilan gumus örtasida keskin çegara yöq.

ÖzME'ga köra, gumusning töplanişi har yili tuproqqa tuşadigan organik qoldiqlar, masalan, ildizlar miqdoriga, ularning özgariş tezligiga va tuproq mikroflorasining tabiatiga — zamburuğli yoki bakteriyali, aerob yoki anaerob bölişiga boğliq. Inglizça Vikipediyaga köra, parçalaniş sekin keçadigan nordon tuproqlarda, masalan, ignabargli örmonlarda gumus qatlami mineral tuproqdan aniq ajralib turadi, ohakli tuproqlarda esa çuvalçanglar uni mineral qism bilan aralaştirib yuboradi.

Gumus tarkibiga organik qoldiq moddalar (oqsillar, uglevodlar, lignin, yoğlar), ularning parçalanişidan hosil bölgan oraliq mahsulotlar (aminokislotalar, fenollar, oddiy qandlar va boşqalar) hamda maxsus gumin moddalari kiradi. Rusça Vikipediyaga köra, gumus moddalari bir neça guruhga bölinadi: işqorda eriydigan, ammo kislotada erimaydigan gumin kislotalari; suvda, işqor va kislotalarda eriydigan fulvokislotalar; heç qanday erituvçida erimaydigan gumin. Inglizça Vikipediyaga köra, gumusda uglerod va azot nisbati odatda 8:1 dan 15:1 gaça bölib, örtaça 12:1 atrofida.

Gumusda ösimliklar uçun zarur bölgan uglerod, azot, fosfor, oltingugurt kabi oziq elementlari töplanadi. ÖzME'ga köra, mikroorganizmlar ta'sirida bu elementlar ösimlik özlaştira oladigan nitratlar, sulfatlar va boşqa birikmalar şaklida ajralib çiqadi. Gumus kalsiy, magniy kabi elementlarni singdirib, tuproqda uşlab turadi, mineral zarralarni bir-biriga yopiştirib, donador va suvga çidamli tuzilma hosil qiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, u tuproqda namni saqlaşga, ayniqsa, qumli tuproqlarda muhim yordam beradi.

Rusça Vikipediyaga köra, gumus tuproq organik moddasining 85–90 foizini taşkil etadi. Uning yuqori qatlamdagi ulişi çöl-dala qönğir tuproqlarida bir foizdan kam bölsa, qora tuproqlarda (çernozyomlarda) 10–15 foizgaça yetadi. ÖzME'ga köra, gumus birikmalarining tarkibi va tuproq qatlamlari böylab tarqalişi tuproq tipini aniqlaşda muhim belgi bölib xizmat qiladi.