Marv jangi

Marv jangi — 1510-yil dekabr boşida Marv şahri yaqinida Muhammad Şayboniyxon boşçiligidagi şayboniylar qöşini bilan Eron şohi Ismoil I Safaviy qöşini örtasida bölib ötgan hal qiluvçi jang. Jang safaviylarning ğalabasi va Şayboniyxonning halok bölişi bilan yakunlangan, natijada Xuroson safaviylar qöliga ötgan. ÖzME'ga köra, jang Marv yaqinidagi Mahmudobod qişloği oldida 4-dekabrda sodir bölgan; Rusça va Inglizça Vikipediyada esa sana 2-dekabr deb körsatiladi. Bu jang Eron-özbek uruşlarining muhim bosqiçlaridan biri hisoblanadi.12

Rusça Vikipediyaga köra, 1507-yilga kelib Şayboniyxon Movarounnahr va Xurosonni egallab, yirik davlat barpo etgan edi. Uning qöşni Safaviylar davlati bilan munosabatlari Xuroson, Xorazm va Balx uçun kuraş hamda sunniy va şia mazhablari örtasidagi ziddiyat tufayli keskinlaşdi.

ÖzME'ga köra, 1509-yilda Şayboniyxon şimolga, qozoq xoni Qosimxonga qarşi, 1510-yil kuzida esa Feruzköhdagi hazoralarga qarşi yuriş qilgan, biroq bu yurişlar muvaffaqiyatsiz tugagan. Şundan söng u Hirot atrofida qöşiniga dam berib, köp amir va sultonlarga öz mulklariga qaytişga ruxsat bergan. Aynan şu paytda şoh Ismoil Xurosonga bostirib kirgani haqida xabar kelgan. Qöli ostida yetarli kuç bölmagan Şayboniyxon sultonlarni yordamga çaqirib, Marv qal'asiga çekingan. ÖzME'ning yozişiça, ilgari ulardan mulklarini tortib olgani uçun xondan ranjigan sultonlar yordamga kelmagan; Samarqand qöşini bilan Muhammad Temur sulton va Buxoro qöşini bilan Ubaydullaxon esa jang deyarli tugagan paytdagina yetib kelgan.

Ismoil Şayboniyxonga elçilar yuborib, taslim bölişni taklif qilgan, rad javobini olgaç Marvni qamal qilgan. Ammo qal'ani zabt eta olmay, harbiy hiylaga murojaat qilgan: safaviylar qöşini qamalni bekor qilib, göyo ortga çekinayotgandek körinib, şayboniylarni qal'adan taşqariga çiqişga undagan. Rusça Vikipediyaga köra, xon kengaşida amirlar Movarounnahrdan yordam kelişini bir neça kun kutişni taklif qilgan, ammo Şayboniyxon kutib turmasdan «çekinayotgan» raqib ortidan quvib ketgan.

ÖzME'ga köra, safaviylar qöşinining bir qismi şayboniylar ortiga ötib, Murğob daryosi ustidagi köprikni buzib taşlagan va 17 minglik safaviy qöşini Şayboniyxonni qurşab olgan. Mirzo Muhammad Haydarning «Tarixi Raşidiy» asariga köra, Ismoil qöşinida taxminan 40 ming, Şayboniyxon qöşinida esa 20 ming jangçi bölgan. Qattiq va qonli jangda Şayboniyxon hamda uning yonidagi köplab sultonlar va amirlar halok bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, şoh Ismoil öldirilgan xonning boş suyagidan oltin qoplangan qadah yasatgan.

Rusça Vikipediyaga köra, jangdan söng Xuroson safaviylar tasarrufiga ötgan, Movarounnahrda esa safaviylar ittifoqçisi Zahiriddin Muhammad Bobur qisqa muddatga hokimiyatni qölga kiritgan. Şayboniylar hukmronligi Şayboniyxonning jiyani Ubaydullaxon sa'y-harakatlari bilan 1512-yilda tiklangan; bu Ğijduvon yaqinidagi jangda safaviylar ustidan qozonilgan ğalaba bilan boğliq.