Efir

Efir (yunonça «aither») — qadimgi yunon tasavvurida osmonning eng yuqori, eng toza va yorqin qatlami; keyinçalik falsafa va tabiatşunoslikda butun olamni töldirib turuvçi nozik muhit deb tuşunilgan tuşunça. ÖzME'ga köra, yunon afsonalarida efir Olimp çöqqisigaça yetib boradigan, xudolar makon tutgan yengil va şaffof havo hisoblangan. Zamonaviy fizika esa bunday alohida muhit mavjudligini tasdiqlamaydi.1

Inglizça Vikipediyaga köra, Gomer davri yunon tilida «aither» sözi «sof, toza havo» yoki «oçiq osmon» ma'nosini bergan. Xudolar aynan şu sof unsur bilan nafas olgan, odamlar esa pastdagi oddiy havodan foydalangan, deb hisoblangan. Söz «yondirmoq», «yarqiramoq» ma'nosidagi fe'l bilan qarindoş bölgani uçun unda yoruğlik va olov ma'nosi ham bor.

Efir afsonalarda alohida iloh sifatida ham gavdalantirilgan. ÖzME Gesiodning «Teogoniya» dostoniga tayanib, Efirni Ereb (yer ostidagi zulmat) bilan Nikta (Tun)ning farzandi deb körsatadi; Inglizça Vikipediya ham an'anaviy rivoyatda u Ereb va Niktaning öğli ekanini qayd etadi. ÖzME keltirgan boşqa bir rivoyatga köra, Efirning Gemera (Kun) bilan birlaşuvidan Yer, Havo, Dengiz, Okean va yer qa'ri — Tartar dunyoga kelgan.

Qadimgi faylasuflar efirni hamma narsaga sizib kira oladigan nozik modda deb tasavvur qilgan; ÖzME uni «olam efiri» yoki «yoruğlik efiri» nomlari bilan ham tilga oladi. Inglizça Vikipediyaga köra, Platon «Timey» asarida havoning eng tiniq turini efir deb atagan, lekin u tört unsurli tizimdan voz keçmagan. Aristotel esa «Osmon haqida» asarida yangi unsurni kiritgan: yer, suv, havo va olov özgaruvçan bölib, töğri çiziq böylab harakatlanadi, osmon jismlarini taşkil etuvçi unsur esa issiq ham, sovuq ham, nam ham, quruq ham emas va faqat aylana böylab harakat qiladi. Keyingi şarhlovçilar uni beşinçi unsur — efir deb atay boşlagan. Aristotel fikriça, yulduz va sayyoralarni efirdan iborat sferalar tutib turadi.

Lotinça «quinta essentia», ya'ni «beşinçi mohiyat» atamasi şu ğoyadan kelib çiqqan. Inglizça Vikipediyaga köra, örta asr kimyogarlari (alkimyogarlar) kvintessensiyani osmon jismlarining asosi deb bilgan va uni ajratib olib, dori va eliksirlarga qöşişga uringan. Vaqt ötişi bilan bu söz biror narsaning eng sof, eng muhim qismi ma'nosida ham işlatila boşlagan.

ÖzME'ga köra, ötmişda efir yoruğlik va umuman elektromagnit özaro ta'sirni tarqatuvçi muhit deb qaralgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 19-asr oxirida fiziklar yoruğlik böşliqda ham tarqalişini tuşuntiriş uçun butun fazoni efir töldirib turadi, deb taxmin qilgan. Biroq Maykelson—Morli tajribasi bunday muhitning izini topmagan va bu natija «yoruğlik efiri» yöq, degan xulosaga olib kelgan.

Albert Eynşteyn yaratgan Nisbiylik nazariyasi efir tuşunçasiga ehtiyojni butunlay yöqotgan; ÖzME ham şu nazariyaga köra efir mavjud emasligini qayd etadi. ÖzME yana bir nozik farqqa e'tibor qaratadi: hozirgi fizikadagi fizik vakuum ba'zi jihatlari bilan moddiy muhitga öxşab ketsa ham, uni eski efir bilan aralaştirib bölmaydi, çunki elektromagnit maydon tarqaliş uçun alohida taşuvçi muhitga muhtoj bölmagan mustaqil fizik obyektdir.