Sxolastika

Sxolastika (yunonça «sçolastikos» — «maktabga, olimga oid») — örta asrlarda Ğarbiy Yevropada rivojlangan, xristian ilohiyotini mantiq va falsafa usullari bilan asoslaşga intilgan diniy-falsafiy yönaliş. ÖzME'ga köra, sxolastika diniy aqidalarni ratsional uslub va formal mantiq masalalari bilan uyğunlaştirgan. Inglizça Vikipediya uni falsafadan ham köra köproq ta'lim va fikrlaş usuli deb ta'riflaydi: u taxminan 1100—1700-yillarda Yevropada asosiy ta'lim tizimi bölgan.12

Inglizça va rusça Vikipediyaga köra, «sxolastika» sözi lotinça «scholasticus» — «maktabga oid» sözidan kelib çiqqan, u esa yunonça «sçole» — «maktab» sözi bilan boğliq. Dastlab bu nom Buyuk Karl davrida monastirlar qoşida oçilgan maktablarning öqituvçilariga, keyinçalik ilm bilan, ayniqsa falsafa bilan şuğullanuvçi barça olimlarga nisbatan qöllangan.

Sxolastlar Platon va ayniqsa Aristotel ta'limotlarini xristian aqidalariga moslab talqin qilgan. Rusça Vikipediyaga köra, ularning işlari uçun keng qamrovli «Summa» asarlarini tuziş, har bir masalani barça mumkin bölgan jihatlardan sinçiklab körib çiqiş va obröli manbalardan köp iqtibos keltiriş xos bölgan. Asosiy mavzular — iymon va bilim munosabati, Xudo mavjudligini isbotlaş hamda umumiylik va yakkalik muammosi. Inglizça Vikipediyaga köra, ta'lim köpinça bahs (disputatsiya) şaklida ötgan: masala taklif qilinadi, unga qarşi dalillar keltiriladi, keyin javob asoslanib, e'tirozlar rad etiladi; ÖzME ham bu usulni «masala talaşiş» deb ataydi.

ÖzME'ga köra, sxolastika bir neça bosqiçga bölinadi:

• Ilk sxolastika (11—12-asrlar) Ioann Skot Eriugena va Kenterberilik Anselm ta'sirida şakllangan. Eriugena Xudoni tabiat bilan, yaratuvçini yaratilgan olam bilan aynan deb bilgani uçun çerkov uning kitoblarini yoqib yuboriş haqida hukm çiqargan. Universaliyalar (umumiy tuşunçalar) haqidagi bahsda sxolastik realizmga (Gilom) qarşi nominalizm (Rosselin) va konseptualizm (Abelyar) ilgari surilgan.
• Yetuk sxolastika (12—13-asrlar) Buyuk Albert va Foma Akvinskiyning xristian aristotelizmi hamda averroizm (Siger Brabantskiy) bilan boğliq bölib, asosan Parij universitetida keng yoyilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Foma Akvinskiyning «Ilohiyot summasi» (1265—1274) bu davrning eng yuksak çöqqilaridan biri hisoblanadi.
• Keyingi sxolastika (13—14-asrlar) vakillari qatorida Ioann Duns Skot va Uilyam Okkam bor.

Inglizça Vikipediyaga köra, sxolastika Aristotel asarlarining Yevropada qayta kaşf etilişi bilan çambarças boğliq. 10—12-asrlarda Ispaniyadagi Toledo tarjimonlari arab tilidagi falsafiy va ilmiy asarlarni lotin tiliga ögirgan. Ibn Sino va Ibn Ruşd kabi musulmon faylasuflarining şarhlari orqali Aristotel va neoplatonizm ğoyalari xristian olimlariga yetib kelgan; islomdagi kalom ilmi esa sxolastikaning ilk hamrohlaridan biri bölgan.

ÖzME'ga köra, Uyğoniş davri gumanistlari sxolastikani tanqid qilgan va uning ta'sirida sxolastika mafkuradagi ustun mavqeini yöqota boşlagan. 16—17-asrlarda, ayniqsa Ispaniyada, F. Suares va L. Molina asarlarida u yangidan jonlangan; ÖzME bu jonlanişni kontrreformatsiya bilan boğlaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, sxolastik usul faqat katoliklar orasida emas, lyuteran va kalvinist ilohiyotçilar orasida ham qöllangan, 19-asrda esa Foma Akvinskiy ta'limotiga tayangan neosxolastika paydo bölgan. Eng muhimi, monastir maktablari asosida dastlabki Yevropa universitetlari şakllangan va ular Ğarbda zamonaviy fan rivojiga zamin yaratgan.

Köçma ma'noda «sxolastika» deb hayotdan uzilgan, tajribada tekşirilmaydigan, quruq va mavhum muhokamalarga aytiladi.