Areal
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Areal (lotinça «area» — «maydon, makon») — ösimlik yoki hayvonlarning biror turi, turkumi, oilasi yoki boşqa sistematik guruhi tarqalgan hudud yoki suv havzasi. Bu tuşunça ösimliklar geografiyasi va zoogeografiyaning asosiy tuşunçalaridan biri. Rusça Vikipediyaga köra, keng ma'noda areal har qanday hodisa yoki obyektlar — masalan, aholi punktlari, tillar yoki kasallik qözğatuvçilari tarqalgan hududni ham bildiradi. Şu manba «yaşaş areali» birikmasini ortiqça takror (pleonazm) deb hisoblaydi, çunki «areal» sözining özi tarqaliş hududini anglatadi.12
Yaxlit va ajralgan areal
13ÖzME'ga köra, yaxlit (yalpi) va ajralgan (bölingan) areallar farqlanadi. Tur vakillari bir tekis tarqalgan, özi uçun qulay joylarda köp uçraydigan hudud yaxlit areal hisoblanadi. Agar yaxlit areal ikki yoki undan ortiq qismga bölinib ketsa, ajralgan areal paydo böladi; bunda oraliq hududdagi individlarning bir qismi qirilib ketadi.
Rusça Vikipediyaga köra, köp turlarning areali yaxlit, biroq ayrimlariniki uzilgan (dizyunktiv) böladi. Yevrosiyoda bunday uzilişlarning asosiy sababi muzlik davri va undan keyingi issiq-quruq davrlar bölgan: ba'zi şimoliy turlar janubga, ayrim janubiy turlar esa şimolga kirib qolgan. Asosiy arealdan ajralib qolgan bunday populyatsiyalar relikt deb ataladi.
Areal kattaligi
13ÖzME'ga köra, bir neça qit'a va okeanni egallagan turlar keng areal hosil qiladi; masalan, boşoqdoşlar oilasi, çumçuqsimonlar va delfinsimonlar turkumlari şunday. Juda keng tarqalgan turlar kosmopolit yoki panendemik turlar deyiladi. Aksinça, ayrim turlarning areali juda kiçik böladi: endemiklar faqat çeklangan joyda — biror orolda, ğorda va hokazo — uçraydi.
ÖzME'ga köra, areal içida tur individlari bir tekis taqsimlanmaydi: ular markazda ziçroq, çekkalarga tomon esa tobora siyrakroq joylaşadi. Areal çegarasi barqaror bölişi ham, vaqt ötişi bilan özgarişi ham mumkin. Rusça Vikipediyaga köra, turning tabiiy şaroitda egallay oladigan areali bilan raqobat tufayli amalda egallagan areali bir-biridan farq qiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, arealga iqlim, tuproq kabi jonsiz omillar hamda yirtqiçlar, kasalliklar va oziq uçun raqobat kabi jonli omillar ta'sir qiladi; masalan, okean suvi isişi bilan ayrim qisqiçbaqasimonlar Arktika suvlariga tomon siljimoqda.
Sun'iy areal
13Odam faoliyati natijasida özgargan areal sun'iy areal deyiladi; u boşqa joyga keltirilib, iqlimlaştirilgan (introduksiya qilingan) turlarda hosil böladi. ÖzME'ga köra, 19-asr oxirida serhosil Meksika ğözasi Amerikadan Örta Osiyo va Zakavkazyega, kivi esa Yangi Zelandiyadan Yevropaga keltirilgaç, bu hududlarda ularning sun'iy areali vujudga kelgan. Inglizça Vikipediya ham turning tabiiy (mahalliy) areali bilan odam tomonidan olib borilgan yangi — introduksiya qilingan areali farqlanişini qayd etadi.
Boşqa turlari
13ÖzME'ga köra, tabiatda soçma, sertarmoq, tutaş, yondoş, kengayuvçi, torayuvçi va uzilgan areallar ham uçraydi. Rusça Vikipediyaga köra, arealni xaritada tasvirlaşda avval tur topilgan aniq nuqtalar belgilanadi (nuqtali areal), söngra ular çiziq bilan öraladi va içidagi uçraş ziçligi turli belgilar bilan körsatiladi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Areal // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3021 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAAreal. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3021
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3021
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Ареалru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Species distributionen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 1-jild, 612–613-b.manbaa.uz · ÖzME, 1-jild, 612–613-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.