Xonaki muşuk
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Xonaki muşuk (lotinça Felis catus) — muşuksimonlar oilasiga mansub kiçik yirtqiç sut emizuvçi, odam bilan eng yaqin yaşaydigan uy hayvonlaridan biri. ÖzME'ga köra, xonaki muşukning 50 dan ortiq zoti bor; rusça Vikipediya hozir turli felinologik taşkilotlar tan olgan 200 ga yaqin zotni, dunyodagi xonaki muşuklar sonini esa taxminan 600 million deb körsatadi.12
Kelib çiqişi va xonakilaştirilişi
13ÖzME'ga köra, xonaki muşuk yovvoyi muşukning Şimoliy Afrika va Örta dengiz böyida tarqalgan kenja turidan — liviya (çöl) muşugidan kelib çiqqan. Uzoq vaqt muşuklar dastlab Qadimgi Misrda xonakilaştirilgan, deb hisoblangan: u yerda muşuk muqaddas sanalgan, ölganda mumiyolab kömilgan. Biroq ÖzME'ga köra, keyinçalik xonaki muşuk suyaklari Kavkaz va Old Osiyodagi bronza va hatto neolit davri manzilgohlaridan ham topilgan.
Inglizça Vikipediyaga köra, Misrda muşuklar taxminan miloddan avvalgi 3100-yildan e'zozlangan, lekin odam bilan muşuk yaqinlaşuvining eng qadimgi ma'lum dalili Kiprning janubidagi Şillurokambos neolit manzilgohidan topilgan bölib, miloddan avvalgi 7500—7200-yillarga oid. Kiprda mahalliy yovvoyi muşuk turlari bölmagani uçun ularni bu yerga Ğarbiy Osiyodan keltirilgan, deb taxmin qilinadi. Olimlar fikriça, Unumdor yarim oy hududidagi ilk dehqonlar qişloqlariga don omborlarida köpaygan kemiruvçilar ketidan yovvoyi muşuklar kelgan va asta-sekin odamga yaqinlaşgan.
Biologik xususiyatlari
13ÖzME'ga köra, muşukning eşitiş, köriş va sezgi a'zolari yaxşi rivojlangan, hidni esa itga nisbatan kuçsizroq sezadi. U 7—9 oyligida voyaga yetadi, böğozlik davri taxminan 9 hafta davom etadi, bir tuğişda odatda 4—6, ba'zan 10 tagaça bola tuğadi va 13—18 yil yaşaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, muşuk asosan göşt bilan oziqlanadigan yirtqiç bölib, siçqon va kalamuş kabi mayda hayvonlarni tutişga moslaşgan, tirnoqlarini içiga tortib ola biladi. Rusça Vikipediyaga köra, u yolğiz ovlasa-da, ijtimoiy hayvon bölib, boşqa muşuklar va odam bilan turli ovozlar, feromonlar va tana harakatlari orqali muloqot qiladi.
Zotlari
13ÖzME'ga köra, zotlar bir-biridan asosan jun va dumning uzunligi, jun hamda közning rangi bilan farq qiladi. Uzun junli zotlarga angor, eron (fors) va sibir muşuklari, kalta junlilarga siam, dumsiz muşuklar va Yevropa mamlakatlarida keng tarqalgan boşqa zotlar kiradi. Inglizça Vikipediyaga köra, maxsus zotlar yaratiş 19-asr örtalarida boşlangan, aksariyat zotlar esa oddiy, tasodifiy çatişgan uy muşuklari asosida çiqarilgan.
Odam uçun ahamiyati
13ÖzME'ga köra, muşuklar omborlar va xonadonlarda zararkunanda kemiruvçilarni — siçqon va kalamuşlarni qirib, katta foyda keltiradi. Inglizça Vikipediyaga köra, Buyuk geografik kaşfiyotlar davrida muşuklar kemalarda kemiruvçilarga qarşi olib yurilgan va şu yöl bilan butun dunyoga tarqalgan. Şu bilan birga, egasiz qolgan va yovvoyilaşgan muşuklar köpayib, ayrim hududlarda quşlar, mayda sut emizuvçilar va sudralib yuruvçilarning kamayişiga sabab bölmoqda.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Xonaki muşuk // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3023 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAXonaki muşuk. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3023
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3023
Manbalar
2 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Caten.wikipedia.org
- 2Rusça Vikipediya: Кошкаru.wikipedia.org
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.