Botanika instituti va botanika boği

Botanika instituti va botanika boği — Toşkentdagi, Özbekiston Fanlar akademiyasi tizimiga qaraşli ilmiy muassasa; respublika va Örta Osiyo ösimliklar dunyosini örganadigan asosiy markaz. ÖzME'ga köra, bu yerda tabiiy holda ösadigan ösimliklar har tomonlama tadqiq qilinib, ularni muhofaza qiliş, qayta tiklaş va oqilona foydalaniş, ösimliklarni introduksiya qiliş hamda biotexnologiya masalalari bilan şuğullaniladi.1

ÖzME'ga köra, institut 1932-yilda Özbekiston Fanlar qömitasi qoşidagi ösimlik xomaşyosi bölimi negizida tuzilgan. 1941-yildan u Botanika va tuproqşunoslik instituti deb atalgan. 1948-yilda tuproqşunoslik alohida institutga ajralgaç, botanika yönalişidagi tadqiqotlar Botanika va zoologiya institutida davom ettirilgan, 1950-yilda esa mustaqil Botanika ilmiy-tadqiqot instituti taşkil etilgan. 1998-yilda unga botanika boği qöşilib, muassasa «Botanika instituti va botanika boği» nomini olgan.

Özbekça Vikipediyaga köra, keyingi yillarda tuzilma yana özgargan: 2012-yilda Vazirlar Mahkamasi qarori bilan «Botanika» ilmiy-işlab çiqariş markazi va Zoologiya instituti asosida Ösimlik va hayvonot olami genofondi instituti tuzilgan, 2017-yilda esa Prezident qaroriga muvofiq Botanika instituti Fanlar akademiyasi tarkibida yana mustaqil muassasa sifatida ajratilgan.

ÖzME'ga köra, institutda 11 laboratoriya faoliyat körsatgan. Ular orasida Markaziy gerbariy alohida örin tutadi: unda deyarli barça qit'alardan yiğilgan bir milliondan ortiq ösimlik namunasi saqlanadi va u Örta Osiyoda bu turdagi yagona töplam hisoblanadi. Institutning Qizilqumdagi çöl stansiyasi, Ğarbiy Tyanşandagi Ugam tizmasida va Orol böyida tayanç punktlari bor.

Tadqiqotlar ösimlik qoplami, ekologiya, tabiatni muhofaza qiliş, paleobotanika, ösimlik xomaşyosi, anatomiya va sitoembriologiya, Orolning qurigan tubini qayta özlaştiriş, çorva uçun ozuqa bazasini yaratiş va ifloslangan suvlarni biologik usulda tozalaş kabi yönalişlarda olib borilgan. Özbekça Vikipediyaga köra, hozir institut flora, ösimliklar sistematikasi, geobotanika, mikologiya va algologiya, ösimlik resurslari va molekulyar filogeniya yönalişlarida işlaydi, Özbekiston Qizil kitobi va florasi davlat kadastrini yuritadi; mustaqillik yillarida fan uçun 30 dan ortiq yangi tur topilgan va Qizil kitobning uç naşri tayyorlangan.

ÖzME'ga köra, Örta Osiyo va Özbekiston florasini örganiş natijasida 120 dan ortiq monografiya va töplam çop etilgan. Ulardan eng muhimlari:

• 6 jildli «Özbekiston florasi» (rus tilida) — 138 oila, 1023 turkum va 4274 turni qamrab olgan, Beruniy nomidagi mukofot bilan taqdirlangan;
• 10 jildli «Örta Osiyo ösimliklari aniqlagiçi» — 125 oilaga mansub 1152 turkum va 8097 tur;
• 10 jildli «Özbekiston zamburuğlari florasi», 3 jildli «Özbekiston paleobotanikasi» va «Özbekiston Qizil kitobi».

ÖzME institutning yutuqlarini Ye. P. Korovin, A. M. Muzaffarov, Q. Z. Zokirov va J. K. Saidov kabi öz ilmiy maktabini yaratgan olimlar nomi bilan boğlaydi. Özbekça Vikipediyaga köra, 2016-yilda «Özbekiston florasi»ning yangi naşri boşlanib, uning amarillisdoşlar oilasiga bağişlangan birinçi jildi çiqqan.

ÖzME'ga köra, boğ Toşkent davlat universiteti qoşidagi botanika boği asosida vujudga kelgan, uni rasmiylaştiriş va quriş 1950-yildan boşlangan, 1968-yildan esa u ilmiy-tadqiqot instituti maqomini olgan. Boğ respublikada ösimliklarni introduksiya qiliş — ilgari östirilmagan ösimliklarni keltirib iqlimlaştiriş va xöjalikda foydalaniş böyiça ilmiy markaz hisoblanadi.

ÖzME'ga köra, boğ 64 gektar maydonni egallaydi. 1997-yil boşida bu yerda introduksiya qilingan ösimliklarning 6 mingga yaqin tur va navi bölib, ulardan 2500 tasi daraxt va butalar, qolgani bir yillik, ikki yillik va köp yillik ötlardir. Ösimliklar Osiyo va Yevropa mamlakatlari, Kavkaz, Uzoq Şarq, Şimoliy Amerika, Xitoy va Örta dengiz böyidan keltirilgan; tropik ölkalardan olingan 800 dan ortiq tur oranjereyalarda östiriladi. Boğda lola daraxti, lenkoran akatsiyasi, piramidasimon eman kabi manzarali daraxtlar, lola, krokus, giatsint, gulsafsar va 90 dan ortiq duragay gibiskus yetiştirilgan.

Boğ har yili 15 mingga yaqin uruğ namunasini boşqa boğlarga yuboradi va ulardan uruğ oladi; ÖzME'ga köra, u xorijdagi 477 boğ va 200 dan ortiq ilmiy taşkilot bilan aloqa qilgan. Akademik F. N. Rusanov rahbarligida boğ xodimlari 14 jildli «Özbekiston dendrologiyasi» va «Ösimliklar introduksiyasi» töplamlarini naşr etgan. Boğ talabalar, maktab öquvçilari va tabiatşunoslar uçun ham ta'lim maskani bölib xizmat qiladi.