Kreatsionizm

Kreatsionizm (lotinça «creatio» — «yaratiş») — olam, Yer, tirik mavjudotlar va inson ğayritabiiy ilohiy yaratiş natijasida paydo bölgan, degan diniy va falsafiy qaraş. Biologiyada bu atama turlarning özgarmasligi, organizmlarning xilma-xilligi esa yaratuvçining maqsadli ijodi ekani haqidagi ta'limotni bildiradi. ÖzME uni ilmiy asosga ega bölmagan ta'limot deb baholaydi; inglizça Vikipediya ham kreatsionizmning ilmiy körinişga keltirilgan şakllarini asosiy ilmiy jamoatçilik tomonidan rad etilgan psevdoilm sifatida tavsiflaydi.12

Rusça Vikipediyaga köra, biologiyadagi kreatsionizm 18-asr oxiri — 19-asr boşlarida alohida qaraş sifatida şakllangan va bir qator taniqli olimlar tomonidan qöllab-quvvatlangan. ÖzME'ga köra, ösimlik va hayvonlar tasnifini yaratgan Karl Linney ham, Paleontologiya asosçilaridan Jorj Kyuvye ham turlar özgarmas degan fikrda bölgan. Qadimgi qatlamlardagi qazilma qoldiqlar bilan hozirgi turlar örtasidagi farqni tuşuntiriş uçun Kyuvye katastrofalar nazariyasini ilgari surgan: unga köra, Yerdagi tirik dunyo bir neça bor halokatga uçrab, har gal qaytadan, avvalgisidan murakkabroq şakllarda paydo bölgan.

Inglizça Vikipediya qayd etişiça, «kreatsionist» sözini Çarlz Darvin 1842-yilda «Turlarning kelib çiqişi» kitobining dastlabki qöralamasida işlatgan. Darvinning evolyutsion nazariyasi e'lon qilingaç, kreatsionizm biologiyada ilmiy mavqeini yöqotgan va uning örnini evolyutsion biologiya egallagan.

ÖzME'ga köra, Darvindan keyingi davrda kreatsionizm tarafdorlarining bir qismi turlarning özgarişini tan olib, faqat inson aql-idroki va ruhiy olami yaratuvçi tomonidan ato etilgan, degan fikrni ilgari surgan. Inglizça Vikipediya kreatsionistlarning qaraşlari bir xil emasligini ta'kidlaydi:

• Yoş Yer kreatsionizmi — Muqaddas kitobdagi yaratiş qissasini söğma-söz tuşunib, Yer va olamni yaqin ön ming yil içida yaratilgan deb hisoblaydi; 1970-yillardan beri eng keng tarqalgan şakl.
• Qadimiy Yer kreatsionizmi — geologik vaqtning uzunligini tan oladi, lekin evolyutsiyani inkor etadi.
• Aqlli loyiha — «yaratiş fani»ning siyosiy bahslardan keyin qayta nomlangan va yangilangan körinişi.
• Teistik evolyutsionizm — Xudo tabiat qonunlari orqali yaratgan deb, evolyutsiyani qabul qiladi; asosiy protestant çerkovlari va Katolik çerkovi şu yöndaşuvga yaqin.

Rusça Vikipediyaga köra, zamonaviy kreatsionizm asosan Amerika Qöşma Ştatlarida yevangelik oqim sifatida tuğilgan va boşqa mamlakatlarga missionerlar orqali tarqalgan. ÖzME ham «ilmiy kreatsionizm» deb ataluvçi yönaliş asosan AQŞda faol ekanini, uning tarafdorlari evolyutsion ta'limotni dalilsiz bir qaraş sifatida diniy dunyoqaraşlar bilan bir qatorga qöyişga urinayotganini qayd etadi. Kreatsionistik qaraşlar islom, yahudiylik va hinduizm vakillari orasida ham uçraydi.