Dualizm

Dualizm (lotinça «dualis» — «ikki yoqlama», «ikkilamçi») — biror ta'limot yoki tizimda bir-biriga qaytarib bölmaydigan, köpinça qarama-qarşi bölgan ikki ibtido (kuç, tamoyil, tabiat) birga mavjud ekanini e'tirof etuvçi qaraş. Rusça Vikipediyaga köra, dualizm olamdagi xilma-xillikni pirovardida yagona asosga keltiruvçi monizmga ham, köplab mustaqil ibtidolarni tan oluvçi plyuralizmga ham qarşi qöyiladi. ÖzME esa dualizmni plyuralizmning bir körinişi sifatida qaraydi.12

ÖzME'ga köra, «dualizm» atamasini falsafaga nemis faylasufi Xristian Volf (1679–1754) kiritgan. Dualistik juftliklarga quyidagilar misol böla oladi: ğoyalar dunyosi va narsalar dunyosi (Platon), yaxşilik va yomonlik, Xudo va dunyo, ruh va materiya, jon va tan, obyekt va subyekt, bilim va e'tiqod, u dunyo va bu dunyo. ÖzME dualizm falsafiy, diniy, antropologik va axloqiy şakllarda namoyon bölişini qayd etadi.

Rusça Vikipediya dualizmning bir neça turini ajratadi:

• Ontologik dualizm — ong va materiyaning tabiati haqidagi qaraş. Uning substansial şakliga köra, ong va tana mustaqil ravişda mavjud bölgan ikki xil substansiya; xossalar dualizmi esa farqni substansiyalarda emas, ruhiy va jismoniy xossalarda köradi.
• Gnoseologik dualizm — ongimizdagi tajriba olamning özi emas, balki uning içki tasviri ekanini ta'kidlaydi.
• Antropologik dualizm — jon va tananing qarama-qarşiligiga urğu beradi.
• Metafizik dualizm — butun borliqni ikki xil ibtido, masalan, Xudo va olam yoki ruh va materiya orqali tuşuntiradi.
• Axloqiy dualizm — olamda ezgulik va yovuzlik manbai bölgan ikki özaro duşman kuç mavjud, deb hisoblaydi.

ÖzME'ga köra, qadimda diniy-axloqiy dualizm Avestoda uçraydi: unda olam tarixi bir tomonda yaxşilik, haqiqat va yoruğlik, ikkinçi tomonda yomonlik, jaholat va zulmat örtasidagi abadiy kuraş sifatida tasvirlanadi. Rusça Vikipediyaga köra, metafizik dualizmning eng maşhur şakllaridan biri moniylik (manixeylik) ta'limotidir.

Falsafada dualizm dunyo negizida bir-biriga boğliq bölmagan ikki substansiya — ruh va materiya yotadi, degan fikrda körinadi. Inglizça Vikipediyaga köra, bu qaraş ayniqsa Rene Dekart nomi bilan boğliq: u 1641-yilda aqlni jismoniy bölmagan va fazoda joy egallamaydigan substansiya deb ta'riflagan hamda ong va tana munosabati muammosini hozirgi körinişida birinçi bölib qöygan. ÖzME dualistik qaraşlar Immanuil Kant falsafasida ham yaqqol körinişini qayd etadi.

ÖzME'ga köra, Gegel dualizmni mutlaq ğoya va borliq örtasidagi qarama-qarşilikni dialektik sintez orqali bartaraf etiş yöli bilan yengişga uringan; monizmning boşqa şakllari ham şu yöldan borgan. Dualizm psixologiyada psixofizik parallelizm nazariyasining şakllanişiga asos bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, substansial dualizmning hozirgi falsafada ham tarafdorlari bor, u materializmning barça şakllariga qarşi qöyiladi.