Şotlandiya

Şotlandiya (inglizça va şotland tilida Scotland, gel tilida Alba) — Buyuk Britaniya va Şimoliy Irlandiya Birlaşgan Qirolligi tarkibidagi mamlakat. U Buyuk Britaniya orolining şimoliy uçdan bir qismini va unga yondaş Gebrid, Orkni va Şetland orollarini egallaydi. Janubda Angliya bilan çegaradoş, ğarb va şimoldan Atlantika okeani, şarqdan Şimoliy dengiz bilan örab olingan. Poytaxti — Edinburg, eng yirik şahri — Glazgo. ÖzME maydonini 78,8 ming km² deb körsatadi; rusça Vikipediyaga köra, maydoni 78 772 km², qirğoq çiziğining uzunligi 9911 km, tarkibida 790 ga yaqin kiçik orol bor.12

Rusça Vikipediyaga köra, «Şotlandiya» nomi gellarni bildirgan lotinça «Scoti» sözidan kelib çiqqan; keç antik davrda «Scotia» deb Irlandiya atalgan, 11-asrga kelib esa bu nom Fort daryosidan şimoldagi yerlarga nisbatan qöllana boşlagan. ÖzME ham nomni 5–6-asrlarda Irlandiyadan köçib kelgan skottlar bilan boğlaydi.

Yer yuzasi asosan qir va toğlardan iborat. Inglizça Vikipediyaga köra, materik qismi uç mintaqaga bölinadi: şimol va şimoli-ğarbdagi toğli Toğlik Şotlandiya (Hailend), markazdagi pasttekislik va janubiy çegara böylab çözilgan Janubiy qirlar. Britaniya orollarining eng baland çöqqisi — Ben-Nevis (1345 m) — ham Şotlandiyada joylaşgan. Iqlimi mö'tadil okean iqlimi; daryo va köllar köp. Rusça Vikipediyaga köra, ğarbiy va şarqiy qirğoqlarni maşhur Loh-Ness köli orqali ötgan Kaledon kanali birlaştiradi. ÖzME'ga köra, hududning katta qismini vereskli yalangliklar egallaydi.

ÖzME'ga köra, Şotlandiyaning eng qadimgi aholisi piktlar bölgan; 5–6-asrlarda Irlandiyadan skottlar, 7-asrda janubiy qismiga angllar köçib kelgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Şotlandiya qirolligi 9-asrda mustaqil davlat sifatida şakllangan va Fransiya bilan ittifoq orqali Angliyadan mustaqilligini saqlab qolgan. 1296–1314-yillarda Şotlandiya Angliyaga qarşi mustaqillik uruşini olib borgan, 1328-yilda Angliya uning mustaqilligini tan olgan.

16-asrda çerkov islohoti avj olgan va presviterian çerkovi qaror topgan. 1603-yilda Styuartlar sulolasidan bölgan Şotlandiya qiroli Yakov VI Angliya va Irlandiya taxtiga ham çiqib, uç qirollikni şaxsiy uniya bilan birlaştirgan. 1707-yil 1-mayda kuçga kirgan Ittifoq aktiga köra, Şotlandiya va Angliya yagona Buyuk Britaniya qirolligiga birlaşgan, Şotlandiya parlamenti esa öz faoliyatini töxtatgan. 18-asrda Edinburg Şotlandiya ma'rifatçiligining markaziga aylangan.

Rusça Vikipediyaga köra, 1997-yilgi referendumdan söng 1999-yilda Şotlandiya parlamenti qayta tiklangan. 2014-yil 18-sentabrda mustaqillik böyiça referendum ötkazilgan va ovoz berganlarning 55,3 foizi Birlaşgan Qirollik tarkibida qolişni yoqlagan. 2016-yilgi referendumda esa Şotlandiya aholisining 62 foizi Yevropa Ittifoqidan çiqişga qarşi ovoz bergan.

Şotlandiya muxtoriyatga ega: inglizça Vikipediyaga köra, 129 deputatdan iborat Şotlandiya parlamenti va birinçi vazir boşçiligidagi hukumat içki siyosatning köp sohalarida vakolatga ega. Mamlakatda Angliyadan alohida huquq va ta'lim tizimi amal qiladi. Rusça Vikipediyaga köra, 1996-yildan Şotlandiya 32 ma'muriy okrugga bölinadi.

ÖzME 2000-yilda aholisi 5 mln dan ortiq bölganini keltiradi; inglizça Vikipediyaga köra, 2022-yilda aholi 5,4 mln kişi atrofida bölgan. Asosiy tillar — ingliz tilining şotland şakli va şotland (skots) tili; gel tilida asosan Gebrid orollari aholisi gaplaşadi, uni bilganlar aholining 2 foizdan kamini taşkil etadi. Rusça Vikipediyaga köra, 18–19-asrlarda Şotlandiyadan köplab odamlar AQŞ, Kanada, Avstraliya va boşqa mamlakatlarga köçib ketgan.

Rusça Vikipediyaga köra, 20-asrda köhna sanoat tarmoqlari — kömir qaziş, töqimaçilik va kemasozlik inqirozga uçragaç, iqtisodiyot moliya xizmatlari, elektronika va neft-gaz sanoati hisobiga qayta tiklangan. Şimoliy dengizdagi neft konlari tufayli Aberdin şahri «Yevropaning neft poytaxti» deb ataladi. Viski işlab çiqariş, baliqçilik va turizm ham muhim tarmoqlardir.

ÖzME'ga köra, gel tilida boy xalq oğzaki ijodi mavjud, 13-asrdayoq xalq balladalari va bardlar qöşiqlari paydo bölgan. Mustaqillik uruşi davri vatanparvarlik dostonlarini — J. Barborning «Bryus» va G. Menestrelning «Uolles» dostonlarini yuzaga keltirgan. 18-asrda Robert Byorns şe'riyati xalqning erkinlik va tenglik haqidagi orzularini ifodalagan, 19-asrda Valter Skott tarixiy roman janriga asos solgan, Robert Lyuis Stivenson romanlari ham dunyoga maşhur bölgan. 20-asrda Xyu Makdiarmid boşçiligida «şotland uyğonişi» deb atalgan adabiy harakat yuzaga kelgan.

Me'morlikda 12-asrdan roman, 13-asrdan gotika uslubidagi ibodatxona va qörğonlar qurilgan; 20-asr boşida Çarlz Renni Makintoş şotland moderni uslubida binolar yaratgan. Şotland musiqasi pentatonikaga asoslanadi; volinka 15-asrdan milliy çolğuga aylangan. ÖzME'ga köra, 1947-yildan Edinburgda xalqaro musiqa va drama festivali ötkazib kelinadi.