Öğuzlar

Öğuzlar (arab va fors manbalarida ğuzlar) — örta asrlarda Markaziy Osiyo va Mongoliya dalalarida yaşagan turkiyzabon qabilalar va ularning ittifoqlari. ÖzME'ga köra, bu nom ostida turkiy qabilalarning ikki guruhi ma'lum: Mongoliyadagi Töqquz-öğuz ittifoqi va 9–11-asrlarda Orol va Kaspiy böylarida yaşagan öğuzlar. Inglizça Vikipediyaga köra, öğuzlar turkiy tillarning öğuz (janubi-ğarbiy) tarmoğida söylaşgan; bugungi turkmanlar, ozarbayjonlar va turklar ularning avlodlari hisoblanadi.12

Rusça Vikipediyaga köra, «öğuz» etnonimi haqida bir neça taxmin bor. Ba'zi olimlar uni «öq» (kamon öqi, ayni paytda «qabila» ma'nosida) sözi va köplik qöşimçasi «-uz»dan kelib çiqqan deb, «köp öqlar» ma'nosida izohlaydi; boşqalar «oq» («oliyjanob» ma'nosida) va «uz» («odamlar») sözlari bilan boğlaydi. Örta asr tarixçilari Mahmud Koşğariy, Abulfazl Bayhaqiy va Raşididdin öğuzlarni turkmanlar deb ham atagan. Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, 13-asrga kelib «öğuz» nomi asta-sekin «turkman» nomi bilan almaşgan.

ÖzME'ga köra, Töqquz-öğuz («töqqiz öğuz») qabila ittifoqi 7-asr boşida Turk xoqonligi tarkibida paydo bölgan va 8-asrdagi Örxun-Enasoy bitiklarida tilga olinadi. 744–745-yillarda Turk xoqonligi qulagaç, hozirgi Mongoliya hududida davlat tuzgan uyğurlar bu ittifoqda yetakçi mavqe egallagan. 840-yillarda qirğizlar tomonidan siqib çiqarilgan töqquz-öğuzlar hozirgi Şinjon va Gansu hududlariga köçib, Ganjou va Turfon davlatlarini barpo etgan; bu yerda ularning nomi asta-sekin uyğur etnonimiga aylangan.

ÖzME'ga köra, 9–11-asrlarda Orol va Kaspiy dengizlari böyida köçmançi va yarim ötroq qabilalarning öğuz ittifoqi mavjud bölgan, öğuz yabğusining qarorgohi Sirdaryo böyidagi Yangikent şahri edi. Inglizça Vikipediyaga köra, öğuzlar Oltoy tomondan ğarbga siljib, 8-asrda Kaspiy va Orol dengizlari orasidagi hamda Sirdaryo böylaridagi yerlarga ornaşgan. Mahmud Koşğariy «Devonu luğotit turk» asarida öğuzlarning Sabron, Sitkun, Qarnoq, Suğnoq va Qaraçuq (Farob, keyingi Ötror) şaharlarini tilga oladi. Bu davrda öğuzlar islomni qabul qilgan va 11-asrda arab yozuviga ötgan.

Koşğariy öğuzlarni asli 24 qabiladan iborat deb yozgan. Rivoyatlarga köra, ular afsonaviy ajdod Öğuzxonning olti öğlidan tarqalgan bölib, Bozöq va Uçöq degan ikki qanotga bölingan.

ÖzME'ga köra, 11-asr örtalarida öğuzlarning bir qismi Kiyev knyazlari tomonidan yengilib, Ros daryosi böylariga ornaşgan va knyazlarning vassaliga aylangan; rus solnomalarida ular «torklar» nomi bilan ma'lum. Boşqa qismi Buxoro va Xuroson tomon siljigan. 1040-yildan söng saljuqiylar boşçiligidagi öğuzlar Ğarbiy Osiyo mamlakatlarini egallagan. Inglizça Vikipediyaga köra, Buyuk Saljuqiylar saltanati öğuzlarning saljuq uruği tomonidan Eronda tuzilgan, 13-asr oxiridan esa Anadoluda Usmoniylar sulolasi qaror topgan. Xorazmşohlar, Qoraqoyunli, Oqqoyunli, Afşoriylar va Qojorlar sulolalari ham öğuz-turkman qabilalaridan kelib çiqqan, deb hisoblanadi.

ÖzME'ga köra, öğuzlar turkman, ozarbayjon, turk, gagauz va qoraqalpoq xalqlarining etnogenezida muhim rol öynagan; rusça Vikipediya ularning Eron va Iroq turkmanlari şakllanişidagi hissasini ham qayd etadi. Öğuzlardan «Kitobi dadam Qörqut» va «Öğuznoma» kabi epik asarlar meros qolgan. Inglizça Vikipediyaga köra, «Dada Qörqut kitobi» öğuzlarning tili, turmuş tarzi, e'tiqodlari va urf-odatlari haqida qimmatli ma'lumot beradi va 2000-yilda YuNESKO tomonidan yil adabiy asari deb e'lon qilingan.