Estetika

Estetika (yunonça «aisthesis» — «sezgi», «hissiy idrok» va «aisthetikos» — «sezgi orqali anglanadigan» sözlaridan) — inson bilan olam örtasidagi qadriyat munosabatining öziga xos tomonlarini, gözallik qonuniyatlarini va kişilarning badiiy ijodini örganuvçi falsafiy fan. ÖzME'ga köra, uning sinonimlari sifatida gözallik falsafasi, san'at falsafasi, badiiy ijod falsafasi iboralari, keyingi yillarda esa nafosatşunoslik va nafosat falsafasi atamalari ham qöllanadi. Estetika san'at, tabiat, texnika, dizayn, sport va turmuş estetikasi kabi sohalarni qamrab oladi.1

«Estetika» atamasini ilmiy muomalaga nemis faylasufi Aleksandr Gotlib Baumgarten (1714–1762) kiritgan. Rusça Vikipediyaga köra, u bu sözni ilk bor 1735-yilgi dissertatsiyasida qöllagan, 1750-yilda esa «Estetika» nomli asarida hozirgi ma'nosiga yaqin ta'rifini bergan. Baumgarten uçun estetika dastlab hissiy biliş haqidagi ta'limot edi; keyinçalik u gözallik va san'at falsafasi ma'nosini olgan.

ÖzME'ga köra, estetika nafosat, did, gözallik, xunuklik, uluğvorlik, tubanlik, fojiaviylik va kulgililik kabi kategoriyalar bilan iş köradi. Ular orasida nafosat tuşunçasi alohida örin tutadi: u bir tomondan estetik hissiyot, zavq, did va muhokamani, ikkinçi tomondan narsa va hodisalardagi gözallik, uluğvorlik, fojiaviylik kabi xususiyatlarni öz içiga oladi.

Estetikaning eng köp örganilgan obyekti — san'at. ÖzME'ga köra, estetika san'atşunoslik fanlaridan farqli ravişda san'atga falsafiy-nazariy yöndaşadi: san'atkor, asar va uni idrok etuvçi şaxsni yaxlit tizim sifatida körib, barça san'at turlari uçun umumiy bölgan qonuniyatlarni işlab çiqadi. Masalan, qofiya nazariyasi faqat adabiyotga tegişli bölsa, kompozitsiya yoki uslub nazariyasi me'morlikdan rangtasvirgaça barça san'at turlariga taalluqlidir.

Estetika köplab fanlar bilan bevosita boğliq. Etika bilan yaqinligi inson xatti-harakatida axloq va gözallik köpinça uyğun kelişida, san'atning esa ezgulik va yovuzlik kuraşini aks ettirişida körinadi; biroq ÖzME ta'kidlaşiça, etika umumiy qoidalarni işlab çiqsa, estetika har bir obyektga aniq, öziga xos yöndaşuvni talab qiladi. Psixologiya bilan tutaş nuqtada san'at psixologiyasi va badiiy ijod psixologiyasi, sotsiologiya bilan esa san'at sotsiologiyasi yönalişlari şakllangan. Din va san'atning uzoq asrlik aloqasi diniy-badiiy asarlarni yuzaga keltirgan: ÖzME misol tariqasida Şohizinda majmuasi va Kyoln soborini keltiradi. Pedagogika bilan aloqasi estetik tarbiya masalalarida, semiotika bilan aloqasi esa san'at asaridagi belgilar tizimini örganişda namoyon böladi.

ÖzME'ga köra, estetik tasavvurlarning ildizlari Şumer, Bobil, qadimgi Misr va Xitoy madaniyatlariga, yunon miflariga borib taqaladi; Şumer gil taxtaçalaridagi matnlarda «gözallik», «san'at», «musiqa» kabi sözlar uçraydi. Avestodagi estetik ğoyalar keyinçalik Hindiston va Yunoniston tafakkuriga ta'sir körsatgan. Qadimgi Şarqda gözallik dastlab foydalilik, keyin esa ezgulik bilan tenglaştirilgan.

Rusça Vikipediyaga köra, antik davrda pifagorçilar gözallikni uyğunlik va sonli mutanosiblik bilan izohlagan, Platon unga maxsus asarlar bağişlagan. Aristotel «Poetika» asarida gözallikni idrok etişda hissiyotning ahamiyatini va katarsis tuşunçasini ilgari surgan; ÖzME'ga köra, u gözallik foydalilik va ezgulikdan alohida ham mavjud bölişi mumkinligini aytgan. Örta asrlarda Avgustin, Şarqda esa tasavvuf estetikasi gözallik tuşunçasini rivojlantirgan.

Yangi davrda Britaniya faylasuflari — Şaftsberi, Frensis Xatçeson, Edmund Byork va Devid Yum gözallikni his-tuyğu orqali idrok etiş masalalarini tadqiq etgan. Rusça Vikipediyaga köra, Immanuil Kant estetik hukm — did bilim ham, amaliy foyda ham bermasligini, balki subyektning obyektga munosabatini ifodalaşini asoslagan hamda gözallik va uluğvorlik kategoriyalarini qarama-qarşi qöygan. ÖzME muallifi Kantning gözallik haqidagi tamoyillari Şarq mutafakkirlari, xususan Forobiy va Ğazzoliy ğoyalariga hamohang ekanini ta'kidlaydi. Gegel estetikani san'at falsafasiga aylantirgan va san'atni din hamda falsafa bilan bir qatorda mutlaq ruhning bosqiçlaridan biri deb bilgan. Şopengauer, Nitsşe va Diltey noratsional yönalişni boşlab bergan: Nitsşe san'atni «apollonça» va «dionisiyça» ibtidolarga ajratgan. 20-asrda Zigmund Freyd va Karl Yung psixoanalitik yöndaşuvni, Jan-Pol Sartr, Alber Kamyu va Xose Ortega-i-Gasset esa sanoat jamiyatida san'at taqdiri masalalarini ilgari surgan; fenomenologik va semiotik estetika ham keng tarqalgan.

ÖzME'ga köra, özbek estetik tafakkurining ildizlari Avesto va moniylik manbalariga borib taqaladi. Islom davrida u «Alloh gözal va gözallikni sevadi» degan hadis ruhida rivojlangan. Forobiy va Ibn Sino kabi maşşoiyyun faylasuflari, Najmiddin Kubro, Pahlavon Mahmud va Alişer Navoiy kabi tasavvuf mutafakkirlari gözallik, san'at va ijodkor haqida qimmatli fikrlar qoldirgan. Navoiyning «Mahbub ul-qulub», «Majolis un-nafois», «Mezon ul-avzon» asarlari, 15–16-asrlardagi tazkiralar va musiqa risolalari özbek estetikasi rivojiga katta hissa qöşgan.

19-asr oxiri — 20-asr boşlarida jadid ma'rifatparvarlari yangi estetik qaraşlarni ilgari surgan: Anbar Otinning «Qarolar falsafasi», Abdurauf Fitratning «Adabiyot qoidalari» (1926) risolalari yaratilgan, Çölpon adabiyot va teatr haqida maqolalar e'lon qilgan. ÖzME'ga köra, sovet davrida estetika ham boşqa falsafiy fanlar kabi sinfiylik va partiyaviylik talablari bilan çeklangan; mustaqillikdan söng estetik madaniyat va qadriyatlar böyiça yangi tadqiqotlar paydo bölgan, Özbekiston Milliy universitetida estetika yönalişi böyiça magistratura va doktorantura faoliyat yuritadi.