Galogenlar

Galogenlar (yunonça hals — «tuz» va genes — «tuğilgan, hosil qiluvçi»), eskiça galoidlar — Mendeleyev davriy tizimining VII guruh asosiy guruhçasiga (hozirgi xalqaro tasnifda 17-guruhga) kiradigan kimyoviy elementlar: ftor (F), xlor (Cl), brom (Br), yod (I) va astat (At). Inglizça Vikipediyaga köra, ular qatoriga sun'iy olingan tennessin (Ts) ham kiritiladi, ammo uning kimyoviy xossalari hali yaxşi örganilmagan. Nomi «tuz hosil qiluvçi» degan ma'noni bildiradi, çunki galogenlar metallar bilan birikib tuzlar beradi; masalan, natriy va xlorning birikmasi — oş tuzi (NaCl).1

ÖzME'ga köra, galogen atomlarining taşqi elektron qavatida yettita elektron bor. Şu sababli ular metallar bilan reaksiyaga kirişganda ulardan bitta elektronni tortib olib, öz qavatini töldiradi, ya'ni oksidlovçi vazifasini bajaradi. Galogenlar faol elementlar: köp elementlar bilan bevosita birikadi, metall va metallmaslar bilan galogenidlar, kislorod bilan esa oksidlar hosil qiladi (ftor bundan mustasno). Atom radiusi kattalaşgan sari ularning kimyoviy faolligi ftordan yodga tomon pasayib boradi.

Galogenlar oddiy moddalar holida ikki atomli molekulalardan iborat. Oddiy şaroitda ftor va xlor — gaz, brom — suyuqlik, yod va astat esa qattiq moddalar. Astat radioaktiv element. ÖzME'ga köra, ftordan boşqa barça galogenlar suvda eriydi, brom va yod esa organik erituvçilarda, masalan, etanolda yaxşi eriydi.

Faolligi yuqori bölgani uçun galogenlar tabiatda erkin holda uçramaydi. ÖzME'ga köra, astatdan taşqari barça galogenlar keng tarqalgan: ular köplab minerallar tarkibiga kiradi va dengiz suvida tuzlar holida eriydi. Astat esa uran va toriyning radioaktiv parçalaniş zanjirida juda oz miqdorda hosil böladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, «galogen» nomini 1811-yilda nemis kimyogari Iogann Şveyger taklif qilgan. Elementar xlorni 1774-yilda Karl Şeele olgan, uning alohida element ekanini 1807-yilda Gemfri Devi isbotlagan. Yodni 1811-yilda fransuz Bernar Kurtua dengiz suvi ötlari kulidan ajratgan. Brom 1820-yillarda Antuan Balar tomonidan şör suvdan topilgan. Ftor eng oxirgilardan bölib, uni 1886-yilda Anri Muassan elektroliz yöli bilan ajratib olgan. Astat esa 1940-yilda vismutni alfa zarraçalar bilan nurlantiriş orqali sun'iy yöl bilan hosil qilingan.

ÖzME'ga köra, kimyoviy xossalari jihatidan galogenlarga öxşaydigan ayrim molekulalar ham bor: ditsian (CN)2, dioksotsian (OCN)2, ditiotsian (SCN)2. Ular psevdogalogenlar, tarkibida CN, OCN yoki SCN guruhlari bölgan tuzlar esa psevdogalogenidlar deyiladi.

Galogenlar va ularning birikmalari xalq xöjaligida keng qöllanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, metallar bilan hosil qilgan tuzlari — kalsiy ftorid, natriy xlorid, kumuş bromid, kaliy yodid kabi moddalar sanoat, tibbiyot va fotografiyada işlatiladi. Xlor suvni zararsizlantirişda, yod esa tibbiyotda antiseptik vosita sifatida ma'lum.