Puls

Puls (lotinça pulsus — «turtki, zarba»), tomir urişi — yurak qisqarişlari ta'sirida qon tomirlari devorining ritmik tebranişi, ya'ni ularning navbatma-navbat kengayib va torayib turişi. ÖzME'ga köra, arterial, venoz va kapillyar puls farqlanadi, amaliyotda esa bilakdagi arteriya pulsi eng katta ahamiyatga ega. Inglizça Vikipediyaga köra, pulsni arteriya teri ostida yuzaroq ötadigan har qanday joyda — böyinda (uyqu arteriyasi), bilakda, çovda, tizza ostida va oyoq panjasida paypaslab aniqlaş mumkin; kattalarda u odatda bilak yoki böyindan, gödaklarda esa yelka arteriyasidan ölçanadi.12

Soğlom odamda puls tezligi yurak urişi tezligiga mos keladi. ÖzME'ga köra, katta yoşli kişida tinç holatda u bir daqiqada 60—80 marta uradi. Yurakning daqiqasiga 90 martadan köp qisqarişi taxikardiya, 60 martadan kam qisqarişi esa bradikardiya deb ataladi. Bolalarda puls kattalarnikiga qaraganda tezroq, qizlarda öğil bolalarnikidan biroz tezroq, keçasi esa kunduzgiga nisbatan sekinroq böladi. Jismoniy mehnat va hayajon paytida puls tezlaşadi.

Ba'zi yurak kasalliklarida bilakda sanalgan puls yurak urişlari sonidan kam bölib qoladi; bu holat puls defitsiti deyiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, uni bir vaqtning özida bilakni paypaslab va stetoskop orqali yurakni eşitib aniqlaş mumkin; u köpinça bölmaçalar fibrillyatsiyasi va qorinçalarning navbatdan taşqari qisqarişlarida kuzatiladi.

Me'yorda puls ritmik, ya'ni zarbalar teng vaqt oraliqlarida takrorlanadi. ÖzME'ga köra, yurak ritmi buzilganda (aritmiya) puls tölqinlari notekis keladi. Pulsning tarangligi arterial qon bosimiga boğliq: yuqori qon bosimida (gipertoniya) u kuçayadi, past bosimda (gipotoniya) va ayrim yurak kasalliklarida böşaşadi. Pulsning töliqligi esa yurak qisqarişi kuçiga boğliq. Bu belgilarning barçasi şifokorga bemorning ahvoli haqida muhim ma'lumot beradi. Inglizça Vikipediyaga köra, pulsni yozib oladigan asbob sfigmograf deyiladi, zamonaviy pulsoksimetrlar esa yoruğlik yordamida puls bilan birga qondagi kislorod miqdorini ham aniqlaydi.

Pulsni örganiş tibbiyotning eng qadimiy tekşiruv usullaridan biri. Rusça Vikipediyaga köra, miloddan avvalgi 3-asrda Iskandariyada yaşagan Gerofil pulsga bağişlangan risola yozgan va «sistola», «diastola» atamalarini qöllagan. Inglizça Vikipediya Rim tabibi Jolinusni pulsni birinçilardan bölib tavsiflagan fiziolog sifatida tilga oladi. Ibn Sino ham puls turlarini batafsil tasniflagan. Rusça Vikipediyaga köra, 18-asrgaça şifokorlar pulsni sanamay, faqat uning sifatini baholagan; 1707-yilda ingliz şifokori Jon Floyer puls sanaş uçun maxsus soat yasatib, bu haqda kitob çop ettirgan.