Berk ölka

Berk ölka, yoki berk havza — oqar suvlari Dunyo okeaniga yoki unga tutaşgan dengizlarga yetib bormaydigan hudud. Bunday ölkalarda daryo va soylar içki köl yoki dengizlarga quyiladi, yoki yöl-yölakay buğlanib, yerga singib tugaydi. Inglizça Vikipediyada ular endoreik (yunonça «içkariga oqiş») havzalar deb ataladi; unga köra, bu havzalardagi suv faqat buğlaniş va yerga sizib kiriş orqali sarflanadi.12

ÖzME'ga köra, berk ölkalarning iqlimi odatda qurğoqçil, şu sababli ularda suv kam böladi va yoğingarçilik deyarli butunlay buğlanib ketadi. Bu yerlardagi daryolarga quyi va örta oqimida odatda heç qanday irmoq qöşilmaydi; aksinça, suv suğorişga olinişi, yer ostiga sizişi va kuçli buğlaniş natijasida pastga tomon kamayib boradi. Inglizça Vikipediyaga köra, berk havzalar istalgan iqlimda bölişi mumkin, lekin köpinça çöllarda uçraydi va atrofi toğ tizmalari bilan öralgan böladi. Suv faqat buğlanib ketgani uçun havzaga oqib kelgan tuzlar va boşqa moddalar töplanib qoladi; natijada köllar şörlanadi va ifloslanişga sezgir bölib qoladi.

Rusça Vikipediyaga köra, bunday havzaning tubini odatda oqmas köl egallaydi; bu köllar köpinça şör bölib, ba'zan qurib, şörxokka aylanadi. Oqmas köllar ayniqsa daşt va yarim çöl zonalarida köp uçraydi.

Ba'zi yirik daryolar berk ölkani kesib ötib, okeanga yetib boradi — ÖzME bunga Nil daryosini misol qiladi. Bunday daryolar suvini berk ölkadan taşqaridagi nam hududlardan oladi.

ÖzME'ga köra, berk ölkalardagi yirik daryolar — Volga, Ural, Kura, Amudaryo, Sirdaryo, Ili va boşqalar biror içki köl yoki dengizga quyiladi. Kiçikroq daryolar, jumladan Örta Osiyodagi Zarafşon, Qaşqadaryo, Çu, Talas, Tajan, Murğob va Atrek esa suğorişga sarflanib, buğlanib va yerga sizib, quyilişga yetmay tugab qoladi. Kaspiy dengizi havzasi hamda Örta Osiyodagi Orol dengizi va Balxaş köli havzalari dunyodagi eng katta berk ölkalar qatoriga kiradi. Inglizça Vikipediyaga köra, Kaspiy dengizi — Yer yuzidagi eng katta içki suv havzasi.

Eng katta berk ölkalar Afrika va Osiyoda joylaşgan. Inglizça Vikipediyaga köra, quruqlikning taxminan 18 foizi berk havzalarga tegişli, ularning eng kattasi Osiyoning içki qismidir. Qit'alar orasida berk havzalar uluşi Avstraliyada eng katta (21 foiz), Şimoliy Amerikada esa eng kiçik (5 foiz).

Berk ölkalarda suv resurslari çeklangan, şu bois ulardan oqilona foydalaniş ayniqsa muhim. Daryo suvini suğorişga haddan taşqari köp oliş havza oxiridagi köl va dengizlarning qurib qolişiga olib kelişi mumkin; Orol dengizining qisqarişi bunga yaqqol misoldir.