Plastidalar

Plastidalar (yunonça «plastos» — «şakllangan, yasalgan») — ösimliklar, suvötlar va ayrim boşqa eukariot organizmlar hujayrasidagi membrana bilan örab olingan organoidlar. ÖzME ularni avtotrof ösimliklar hujayrasining pigmentli organoidlari deb ta'riflaydi va asosiy vazifasi organik moddalarni sintez qiliş ekanini ta'kidlaydi. Rusça Vikipediyaga köra, plastidalar yarim avtonom organoidlar bölib, ikkitadan törttagaça membranaga, öz genomiga va oqsil sintezlovçi apparatiga ega.12

Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, simbiogenez nazariyasiga binoan plastidalar, mitoxondriyalar kabi, qadimgi sianobakteriyaning eukariot hujayra ajdodi tomonidan «yutib yuborilişi» natijasida paydo bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, bunday birlamçi endosimbioz taxminan 1,5 milliard yil oldin quruqlik ösimliklari, qizil va yaşil suvötlarning umumiy ajdodida sodir bölgan. ÖzME ham xloroplastlardagi DNK hujayra yadrosi DNKsidan farq qilişini va kök-yaşil suvötlar hamda bakteriyalarning DNKsiga öxşaşini qayd etadi. Ayrim suvötlarda plastidalarning uç yoki tört membranali bölişi takroriy endosimbiozlar natijasi deb qaraladi.

ÖzME'ga köra, yuksak ösimliklarda plastidalar uç xil böladi: yaşil xloroplastlar, rangsiz leykoplastlar va rangli xromoplastlar. Inglizça Vikipediyaga köra, barça plastidalar ösimlikning hosil qiluvçi töqimalarida uçraydigan proplastidalardan rivojlanadi.

Xloroplastlar — linzasimon yoki şarsimon tanaçalar, ÖzME'ga köra ularning ölçami 4–6 mikrometr. Tarkibining yarmiga yaqini oqsillar, 35 foizi lipidlar, 7 foizi pigmentlar bölib, ularda oz miqdorda DNK va RNK ham bor. Yuksak ösimliklarda xloroplast pigmentlari xlorofill a va b hamda karotinoidlardan iborat. Xloroplastlar fotosintezni amalga oşiradi: Quyoş nuri energiyasidan foydalanib, havodagi karbonat angidriddan organik moddalar hosil qiladi va kislorod ajratadi.

Leykoplastlar ÖzME'ga köra rangsiz, dumaloq yoki çöziq mayda tanaçalar bölib, ösimlikning barça tirik hujayralarida uçraydi. Ularda oddiy organik birikmalardan kraxmal kabi murakkabroq moddalar sintezlanadi. Töplaydigan moddasiga qarab leykoplastlar amiloplastlar (kraxmal), elayoplastlar (yoğ) va proteinoplastlarga (oqsil) bölinadi.

Xromoplastlar dumaloq, notöğri köp qirrali yoki ignasimon şaklda böladi. Ular tarkibidagi karotinoidlar kuzgi barglarga, gul tojbarglariga, pomidor, çetan va boşqa ösimliklarning pişayotgan mevalariga sariq, qizil yoki zarğaldoq rang beradi.

ÖzME'ga köra, plastidalarning bir turi boşqasiga aylanişi mumkin: masalan, leykoplast xloroplastga, xloroplast esa xromoplastga aylanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, plastidalar yoğ kislotalari va terpenlarni ham sintezlaydi, kraxmal, yoğ va oqsillarni zaxira sifatida saqlaydi. Plastidalarni ilk bor aniq ta'riflab, ularga nom bergan olim nemis botanigi Andreas Şimper hisoblanadi. Fotosintez qobiliyatini yöqotgan ayrim parazit bir hujayralilarda ham rangsiz plastidalar — apikoplastlar saqlanib qolgan.