Logos
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Logos (yunonça «logos» — söz, nutq, aql) — qadimgi yunon falsafasining markaziy tuşunçalaridan biri. ÖzME'ga köra, dastlab u «söz», «nutq», «til» degan oddiy ma'nolarda qöllangan, keyinçalik köçma ma'noda fikr, tuşunça, aql, mazmun va butun olamni boşqaruvçi umumiy qonunni ham anglata boşlagan. Rusça Vikipediya logosni borliqning eng çuqur, barqaror va muhim tuzilmasi, dunyoning asosiy qonuniyatlari sifatida tuşuntiradi.12
Kelib çiqişi
13Inglizça Vikipediyaga köra, «logos» sözi yunonça «lego» — «aytaman» fe'li bilan boğliq bölib, hind-yevropa tillaridagi «tartibga solmoq, terib olmoq, sanamoq, gapirmoq» ma'nolarini beruvçi qadimiy ildizga borib taqaladi. Lotinça «lex» (qonun) sözi ham şu ildizdan. Grammatik ma'nodagi alohida söz uçun yunonlar boşqa atama — «lexis»ni işlatgan. Klassik yunon nutqida asoslangan, aqlga tayangan muhokama — logos — xayoliy rivoyat, ya'ni «mifos»ga qarşi qöyilgan.
Antik falsafada
13ÖzME va rusça Vikipediyaga köra, atamaga falsafiy mazmun bergan birinçi mutafakkir Geraklit (miloddan avvalgi 6–5-asrlar) bölgan. U logosni abadiy, umumiy va zaruriy qonun deb bilgan: hamma narsa logosga muvofiq yuz beradi. Geraklit uni olamning birlamçi asosi bölgan olov bilan ham tenglaştirgan. Rusça Vikipediyada ta'kidlanişiça, faylasuf odam nutqi bilan kosmik logos örtasidagi farqni körsatiş uçun ataylab şu kundalik sözni tanlagan: logos insonlarga «murojaat qiladi», ammo ular uni eşitsalar ham tuşunmaydilar.
Platon va Aristotel logosni ham borliq qonuni, ham mantiqiy tamoyil sifatida talqin qilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Aristotel bu sözdan ritorikada dalillarga asoslangan iqnoni ifodalaş uçun foydalanib, uni etos va patos bilan birga işontirişning uç usulidan biri deb hisoblagan. ÖzME'ga köra, u içki logos (hali aytilmagan fikr) va taşqi logos (aytilgan söz)ni farqlagan.
Stoiklar logosni yana butun olamni qamrab oluvçi ibtido deb qaraşgan: ularning fikriça, barça narsa undan rivojlanadi. Rusça Vikipediyaga köra, stoiklar logosni nozik, olovsimon moddadan iborat olam ruhi va narsalarning «uruğ logoslari» deb tasvirlagan; neoplatoniklar bu ğoyani yanada rivojlantirgan.
Diniy ta'limotlarda
13Logos tuşunçasi yahudiylik va xristianlikka ham kirib borgan. Rusça Vikipediyaga köra, iskandariyalik Filon logosni Xudoning obrazi, Xudo va dunyo örtasidagi vositaçi deb hisoblagan. Xristianlikda, xususan, Yuhanno Injilida logos (Kalom) Iso Masih timsolida mujassamlaşgan ilohiy ibtido sifatida talqin qilinadi. Inglizça Vikipediyaga köra, bu atama tasavvufda va Karl Yungning analitik psixologiyasida ham qöllangan.
Yangi davr falsafasida
13ÖzME'ga köra, Yangi zamonda logos tuşunçasidan Gegel foydalangan; u logosni obyektiv tuşunça bilan tenglaştirib, «olamiy aql» deb atagan. Rusça Vikipediya bu atamani Fixte, Xaydegger, Florenskiy va boşqa faylasuflar ham turli ma'nolarda işlatganini qayd etadi. Bugungi kunda «logos» ildizi «logika» sözida va «-logiya» qöşimçasi bilan yasalgan köplab fan nomlarida saqlanib qolgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Logos // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3139 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APALogos. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3139
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3139
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Логосru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Logosen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 5-jild, 168–169-b.manbaa.uz · ÖzME, 5-jild, 168–169-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.