Appersepsiya

Appersepsiya (lotinça «ad» — -ga, tomon va «perceptio» — idrok, qabul qiliş) — psixologiya va falsafadagi tuşunça: insonning taşqi olamni idrok etişi uning oldingi bilim va tajribasi, qiziqiş va ehtiyojlari, odatlari, yoşi, kasbi va umuman butun ruhiy hayoti bilan boğliqligi. ÖzME'ga köra, aynan şu hodisa tufayli turli odamlar bir xil narsani turliça qabul qiladi: har kim uni öz bilimi, turmuş tajribasi va dunyoqaraşiga mos ravişda anglaydi.12

Inglizça Vikipediyaga köra, atamaning ildizi Rene Dekartning «Ehtiroslar haqida risola» asaridagi fransuzça «apercevoir» (payqamoq) fe'liga borib taqaladi. Uni falsafiy tuşunça sifatida Gotfrid Leybnits muomalaga kiritgan. Rusça Vikipediyaga köra, Leybnits sezgi a'zolariga ta'sir qilgan, lekin hali ongga yetib bormagan taassurotni persepsiya, ongda anglangan taassurotni esa appersepsiya deb atagan. Masalan, yaqindagi tovuş quloqqa yetib kelsa-yu, biz uni sezmasak, bu oddiy persepsiya; diqqatimizni unga qaratib, ongli ravişda eşitsak, appersepsiya yuz beradi.

Immanuil Kant appersepsiyani taassurotlarni bitta umumiy tasavvurga birlaştiruvçi sintez sifatida talqin qilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, u transsendental appersepsiyani (tajriba birligining zaruriy şarti bölgan sof «men» ongi) va empirik appersepsiyani (özgaruvçan holatlardagi aniq «men»ni anglaş, «içki sezgi») farqlagan. Nemis faylasufi Teodor Lipps 1902-yilda appersepsiyani diqqat qaratilgan, ongli idrok sifatida ta'riflagan.

Psixologiyada appersepsiya deganda yangi tajribaning avvalgi tajriba qoldiqlari bilan qöşilib, özgarib, yangi yaxlitlik hosil qilişi tuşuniladi. Inglizça Vikipediyaga köra, bu atama Gerbert Spenser, German Lotse va Vilgelm Vundtning ilk psixologik ta'limotlarida uçraydi. Iogann Fridrix Gerbart fikriça, appersepsiya — mavjud tasavvurlar «massasi» yangi unsurlar qöşilişi bilan tizimlaşadigan jarayon; şu sababli öqituvçi öquvçining avvalgi bilimlarini yaxşi bilişi va ularga tayanişi zarur. Alfred Adler bu tuşunçadan bola psixologiyasini tuşuntirişda foydalangan: bola vaziyatlarni öz qiziqişlari prizmasi orqali qabul qiladi.

ÖzME bir misol keltiradi: «reaksiya» sözini kimyogar moddalarning özaro ta'siri, psixolog va fiziolog esa organizmning ta'sirotga javobi deb tuşunadi. Har bir mutaxassis sözni öz bilim tizimi doirasida «öqiydi».

ÖzME'ga köra, appersepsiya ikki xil böladi:

• Barqaror appersepsiya — şaxsning dunyoqaraşi, e'tiqodi, ideallari, bilim va madaniyat darajasi, kasbi hamda doimiy qiziqişlariga boğliq.
• Vaqtinçalik appersepsiya — idrok paytidagi hissiy holat va kayfiyatga boğliq bölib, vaziyat özgarişi bilan özgaradi.

Ba'zan bu atama idrokning aniqligi, töliqligi va yorqinligi kabi sifatlarini bildiriş uçun ham işlatiladi.