Gulag

Gulag (ruşça «Glavnoye upravleniye lagerey» — Lagerlar boş boşqarmasi qisqartmasi) — [[Sovet Sotsialistlik Respublikalari Ittifoqi|Sovet Ittifoqida]] axloq tuzatiş-mehnat lagerlari tizimini boşqargan davlat organi. ÖzME'ga köra, u 1934–1956-yillarda NKVD (keyinçalik MVD) tarkibida faoliyat körsatgan. Vaqt ötişi bilan bu qisqartma faqat boşqarmani emas, butun sovet majburiy mehnat lagerlari tizimini, keng ma'noda esa totalitar tuzumdagi qatağonlar timsolini anglatadigan bölgan.12

Rusça Vikipediyaga köra, lagerlarni boşqaruvçi markaziy organ 1930-yil oktyabrida OGPU tarkibida tuzilgan, 1934-yil iyulida esa yangi taşkil etilgan NKVDning boş boşqarmalaridan biriga aylangan. Inglizça Vikipediyada ta'kidlanişiça, tizim keyinçalik MVD ixtiyoriga ötgan va 1960-yil 25-yanvarda rasman tugatilgan; boşqarma rasmiy nomi bir neça marta özgargan. Şu sababli manbalarda Gulag faoliyatining sanalari turliça körsatiladi.

ÖzME'ga köra, Gulagning maxsus boşqarmalari Qarağanda, Dalstroy, Solovki, Belomor-Boltiq, Vorkuta, Norilsk va boşqa hududlardagi lagerlarni birlaştirgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1940-yil martida mamlakatda 53 ta lager boşqarmasi va 423 ta mehnat koloniyasi bölgan; Norilsk, Vorkuta, Magadan, Qarağanda kabi köplab sanoat şaharlari dastlab mahbuslar qurgan lagerlar sifatida vujudga kelgan.

Lagerlarda oddiy jinoyatçilar bilan birga siyosiy mahbuslar ham saqlangan; ularning köpçiligi «troyka» kabi sudsiz yoki soddalaştirilgan tartibda hukm qilingan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1930–1953-yillarda lagerlardan taxminan 14 million, koloniyalardan yana 4 million kişi ötgan; tadqiqotçilarning umumiy xulosasiga köra, ulardan 1,5–1,7 million nafari qamoqda yoki ozod etilgaç tez orada vafot etgan. Ayrim tarixçilar bundan ham yuqori raqamlarni keltiradi.

ÖzME qayd etişiça, lagerlarda öta oğir şaroit hukm surgan, eng oddiy inson huquqlari ham hurmat qilinmagan, tartibning arzimas buzilişi uçun qattiq jazo berilgan. Butun ittifoqdan, jumladan Özbekistondan ham hukm qilingan millionlab odamlar Şimol va Uzoq Şarqda kanallar, yöllar va boşqa inşootlar qurilişida haq olmasdan işlagan; oçlik, kasallik va oğir mehnat tufayli ölim darajasi juda yuqori bölgan.

Rusça Vikipediyaga köra, 1930–1950-yillarda mahbuslar mehnati sovet iqtisodiyotida muhim örin tutgan: kapital qurilişga ajratilgan mablağlarning taxminan 10 foizi Gulag orqali özlaştirilgan. Oltin, qalay, nikel, kömir va boşqa foydali qazilmalar qazib olişda, örmon tayyorlaş, gidrotexnika va yöl qurilişida mahbuslar mehnatining uluşi ayniqsa katta bölgan.

Stalin vafotidan söng ommaviy amnistiya e'lon qilingan, keyin esa Nikita Xruşçev davrida siyosiy mahbuslarning ommaviy ozod etilişi va reabilitatsiyasi boşlangan. «Gulag» sözining butun dunyoga tarqalişida Nobel mukofoti sovrindori Aleksandr Soljenitsinning 1973-yilda çiqqan «Gulag arxipelagi» kitobi hal qiluvçi rol öynagan. Sakkiz yil lagerda bölgan yozuvçi tarqoq lagerlarni orollar zanjiriga öxşatgan. ÖzME'ga köra, şu kitobdan keyin Gulag atamasi sovet lagerlari va qamoqxonalarini, umuman totalitar tuzumni ifodalaydigan umumiy nomga aylangan.