Ortogenez

Ortogenez (yunonça «orthos» — töğri va «genesis» — paydo bölmoq) — evolyutsion ta'limotdagi konsepsiya bölib, unga köra tirik tabiatning rivojlanişi organizmlarning öz içki omillari bilan belgilanadi va oldindan muayyan bir yönalişda boradi. Bu qaraşga köra, evolyutsiyaning yönalişi tabiiy tanlaniş bilan emas, balki özgaruvçanlikning özi dastlabdan ma'lum tomonga qaratilgani bilan izohlanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, ortogenez hozirgi biologiyada eskirgan gipoteza hisoblanadi.12

ÖzME'ga köra, ortogenez tarafdorlari tirik tizimlardagi özgarişlar tabiat tomonidan qat'iy belgilangan yönalişlar böyiça sodir böladi va keyin naslga ötadi, deb hisoblagan. Rusça Vikipediyaga köra, bu konsepsiyada evolyutsiyaning yönalişi tanlanişga boğliq emas, tirik şakllarning özgarişi esa organizm tabiatida oldindan belgilab qöyilgan bir neça yöldan biri böylab boradi.

Inglizça Vikipediya ortogenezni «töğri çiziqli evolyutsiya» deb tuşuntiradi: organizmlarda göyoki biror maqsad sari, masalan, murakkablik tomon rivojlanişga tuğma intiliş bor. Tarixçi Piter Bouler ta'rifiça, bu qaraşda özgaruvçanlik tasodifiy emas, balki qat'iy maqsadlarga yönaltirilgan, şuning uçun tanlaniş hal qiluvçi kuçga ega bölmaydi.

Inglizça Vikipediyaga köra, «ortogenez» atamasini 1893-yilda biolog Vilgelm Xakke kiritgan, nemis zoologi Teodor Eymer esa unga birinçi bölib ta'rif berib, tuşunçani keng tarqatgan. ÖzME va rusça Vikipediyaga köra, Eymer bu qaraşlarni 1888–1897-yillardagi işlarida eng töliq bayon etgan. Evolyutsiyada taraqqiyot ğoyasini qöllab-quvvatlagan mutafakkirlar qatorida Jan-Batist Lamark, Per Teyar de Şarden va Anri Bergson ham tilga olinadi.

Rusça Vikipediyaga köra, Rossiyada ortogenezning turli variantlarini zoolog va geograf L. S. Berg (nomogenez konsepsiyasi muallifi), entomolog A. A. Lyubişev va paleobotanik S. V. Meyen qöllab-quvvatlagan; N. I. Vavilovning irsiy özgaruvçanlikdagi gomologik qatorlar qonuni ham ma'lum ma'noda ortogenetik qaraşlarga yaqin deb qaraladi.

ÖzME'ga köra, 20-asrda ortogenez tarafdorlari evolyutsiya yönalişini moddiy asosga ega bölmagan omillar bilan yoki, aksinça, genetik kodga azaldan yozib qöyilgan içki omillar bilan boğlaşga harakat qilgan. Rusça Vikipediyada ham DNK ketma-ketliklari yoki hujayra tuzilmalarining xususiyatlari şunday omil sifatida taklif qilingani qayd etilgan.

Genetika va evolyutsiya nazariyasini birlaştirgan zamonaviy sintetik nazariya şakllangaç, biologlar ortogenezdan deyarli butunlay voz keçgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Ernst Mayr 1948-yilda bu atama «qandaydir ğayritabiiy kuç»ni nazarda tutişini aytgan, amerikalik paleontolog Jorj Simpson esa 1953-yilda uni vitalizm bilan bir qatorga qöyib, «sirli içki kuç» deb tanqid qilgan. Şunga qaramay, evolyutsiyani taraqqiyot sifatida tasvirlaydigan ommabop körinişlar hali ham keng tarqalgan.

ÖzME'ga köra, evolyutsiyani avtogenetik, ya'ni faqat içki sabablar bilan tuşuntirişga urinişi tufayli ortogenez Çarlz Darvin ta'limotiga qarşi turadi. U ortoseleksiya tuşunçasidan ham farq qiladi: ortoseleksiyada tabiiy tanlanişning uzoq vaqt bir yönalişda boriş sababi muhit ta'sirining barqaror yönalişida deb körsatiladi.