Pirgeliometr

Pirgeliometr (yunonça «pyr» — olov, «helios» — Quyoş va «metreo» — ölçayman sözlaridan) — Quyoş nurlariga tik qilib qöyilgan sirtga bevosita tuşayotgan Quyoş nurlanişining quvvatini ölçaydigan asbob. Rusça Vikipediyaga köra, u mutlaq ölçov asbobi hisoblanadi: nurlanişni boşqa asbob körsatkiçlariga tayanmay, yutilgan issiqlik miqdori orqali aniqlaydi. Şu bois pirgeliometrlar nisbiy asboblar — aktinometrlarni tekşiriş va sozlaş uçun ham işlatiladi.12

Asbob Quyoş nurlari yutilganda ajraladigan issiqlikni ölçaşga asoslangan. ÖzME'ga köra, Yevropada keng tarqalgan Ongstryom pirgeliometrida qora rangga böyalgan ikkita bir xil, juda yupqa manganin plastinka bor. Ulardan biri Quyoş nurida isiydi, ikkinçisi soyada turib, elektr toki yordamida qizdiriladi. Plastinkalarga ulangan termopara ularning harorati tenglaşganini körsatganda, soyadagi plastinkaga berilayotgan tok quvvati nur tuşgan plastinka yutayotgan Quyoş energiyasiga teng deb olinadi.

Amerikada etalon sifatida suv oqimli pirgeliometr qöllangan. Unda içidan suv ötadigan ikki bir xil naydagi qora kameralardan biri Quyoş nuri bilan, ikkinçisi esa tok bilan qizdiriladi. Ikkala naydan çiqayotgan suvning harorati barobarlaşganda, sarflangan elektr quvvati nurlaniş quvvatining ölçovi bölib xizmat qiladi.

Rusça Vikipediyaga köra, 1892-yilda rus fizigi Orest Xvolson Quyoş radiatsiyasini pirgeliometr bilan mutlaq, aktinometr bilan esa nisbiy ölçaş nazariyasini işlab çiqqan. 1896-yilda şved geofizigi Knut Ongstryom kompensatsion pirgeliometrni yaratgan va 1905-yilda Xalqaro meteorologiya konferensiyasi uni etalon asbob sifatida qabul qilgan. AQŞda Çarlz Abbot taklif etgan suv oqimli pirgeliometr etalon hisoblangan.

Inglizça Vikipediyaga köra, hozirgi pirgeliometrlarda nur maxsus oyna orqali kirib, termobatareyaga tuşadi; u issiqlikni elektr signaliga aylantiradi, signal esa kvadrat metrga töğri keladigan vattlarda ifodalanadi. Asbob faqat Quyoş gardişini «körgani» uçun, odatda, Quyoş harakatini kuzatib boruvçi maxsus moslamaga örnatiladi. Ölçov talablari Xalqaro standartlaştiriş taşkiloti (ISO) va Jahon meteorologiya taşkiloti standartlari bilan belgilanadi. Davosdagi Jahon radiatsiya markazida har beş yilda xalqaro soliştirişlar ötkazilib, dunyodagi asboblar yagona radiometrik etalonga moslanadi.

Pirgeliometrlar meteorologiya va iqlim kuzatuvlarida, materiallarni sinaşda, Quyoş kollektorlari va fotoelektrik panellarning samaradorligini baholaşda qöllanadi.