Transgressiya

Transgressiya (lotinça «transgressio» — ötiş) — okean, dengiz yoki köl suvlarining quruqlikka bostirib kelişi, ya'ni suv sathining quruqlikka nisbatan kötarilişi va qirğoq çiziğining baland yerlar tomon siljişi. Bu hodisa Geologiyada Yer tarixini qayta tiklaşda muhim örin tutadi. Unga qarama-qarşi jarayon — suvning çekinib, sobiq dengiz tubining quruqlikka aylanişi — regressiya deb ataladi.1

ÖzME'ga köra, transgressiya Yer pöstining tektonik harakatlar natijasida egilişi yoki okean va dengiz suvi sathining kötarilişi tufayli yuz beradi. Inglizça Vikipediya bunga qöşimça ravişda okean havzalari siğimining kamayişi, toğ hosil bölişi kabi tektonik hodisalar, muzlik davrlari bilan boğliq keskin iqlim özgarişlari hamda muz yoki yotqiziqlar yuki olib taşlangandan keyingi izostatik kötariliş va çökişlarni ham sabab sifatida sanaydi.

Transgressiya davomida abraziya, ya'ni qirğoqlarning tölqinlar ta'sirida yemirilişi kuçayadi; suv ostida qolgan eski qatlamlar yuvilib, ular ustida yangi çökindilar töplanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, transgressiyani qatlamlar ketma-ketligidan aniqlaş mumkin: pastdan yuqoriga qarab qirğoqqa yaqin sayoz suvda yiğilgan dağal qum va qumtoşlar örnini çuqurroq, tinç suvda çökkan mayda loyqa, mergel va karbonatli jinslar egallaydi. Regressiyada esa buning aksi kuzatiladi.

ÖzME'ga köra, transgressiyalar Yerning barça geologik davrlarida bölib ötgan. Eng yiriklari kembriyning quyi va örta qismida, yuqori devon — quyi karbonda, yuqori bör davrida hamda neogen — törtlamçi davrlarda sodir bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, bör davrida okean tubining kengayişi tufayli Atlantika havzasi sayoz bölib, jahon okeani sathi kötarilgan va dengiz Şimoliy Amerikaning markaziy qismini butunlay qoplab, Meksika qörfazidan Şimoliy Muz okeanigaça çözilgan içki dengiz hosil qilgan.

ÖzME'ga köra, Yer yuzasining katta miqyosdagi egilişlari davrida Örta Osiyoning ham ança qismi, xususan Özbekiston hududining 70–80 foizi dengiz ostida qolgan.

Transgressiya davrida hosil bölgan çökindi jinslar turli foydali qazilmalarga boy bölişi mumkin. Şu bois qadimgi dengizlarning tarqaliş çegaralarini aniqlaş neft, gaz, toş tuz, fosforit kabi qazilma boyliklarni qidirişda muhim ahamiyatga ega.