Adigeya

Adigeya (Adigeya Respublikasi) — Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi respublika. U Şimoliy Kavkazda, Katta Kavkaz tizmasining şimoliy yonbağri va Kuban daryosi böyidagi tekislikda joylaşgan. Poytaxti va eng yirik şahri — Maykop. ÖzME respublikani Krasnodar ölkasi tarkibida körsatgan; inglizça Vikipediyaga köra esa Adigeya Rossiyaning mustaqil federatsiya subyekti bölib, har tomondan Krasnodar ölkasi bilan öralgan eksklav hisoblanadi va Janubiy federal okrugga kiradi. Maydoni taxminan 7,6 ming km² (rusça Vikipediyada — 7790 km²).12

Hududning şimoliy qismi Şimoliy Kavkazga xos tölqinsimon tekislik, janubi esa toğlik. Eng baland nuqtasi — Çuguş toği (3238 m), boşqa yirik çöqqilardan Fişt toği ma'lum. Iqlimi mö'tadil iliq: yanvarning örtaça harorati 0° atrofida, iyulniki taxminan 22–23°, yillik yoğin 700 mm çamasida. Asosiy daryosi — Kuban, uning irmoqlari orasida Laba va Belaya bor. Tuproqlari asosan qoratuproq.

ÖzME'ga köra, hududning qariyb 40 foizini dub, buk, qayin, şumtol, zarang, kavkaz pixtasi va boşqa daraxtlardan iborat örmonlar egallaydi. Respublikada 60 turdagi sut emizuvçi va 200 xil quş yaşaydi, Kavkaz qöriqxonasining katta qismi şu yerda joylaşgan. Yer ostida neft va gaz konlari, mineral buloqlar, sement va ohak uçun xom aşyo, bezak toşlari bor.

ÖzME'da aholi soni 450 mingdan ortiq (1999) deb berilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 2025-yilda respublikada taxminan 500,7 ming kişi yaşagan; aholining qariyb 60 foizi ruslar, 25 foizi adigeylar (çerkaslar), qolganlari armanlar, ukrainlar va boşqa xalqlar. Rasmiy tillar — adigey va rus tillari. Maykopda respublika aholisining uçdan biri istiqomat qiladi.

ÖzME'ga köra, adigey elati 13-asrda ğarbiy adigey qabilalari asosida şakllana boşlagan; antik mualliflar tilga olgan meot, sind va boşqa qabilalar ularning ajdodlari hisoblanadi. 13-asrda bu yerlar Oltin Ördaga böysundirilgan, 16-asrda adigeylar Usmonli sultonlari va Qrim xonlarining hujumlariga uçragan. ÖzME rasmiy sovet tarixşunosligiga tayanib, 1557-yilni hududning Rossiya tarkibiga kirgan yili deb körsatadi; amalda esa adigey yerlarining aksariyati 19-asrdagi uzoq davom etgan Kavkaz uruşi natijasida Rossiya imperiyasiga qöşib olingan.

Inglizça Vikipediyaga köra, 1922-yil 27-iyulda Çerkas (Adigey) muxtor viloyati tuzilgan, 1928-yildan u Adigey muxtor viloyati deb atalgan, 1936-yilda Maykop uning markaziga aylangan. Ikkinçi jahon uruşi yillarida, 1942-yil avgustida hudud nemis qöşinlari tomonidan bosib olingan va 1943-yilda ozod qilingan. 1991-yil iyulida viloyat respublika maqomini olgan, 1992-yil yanvarida birinçi prezident saylangan, 1995-yil martida respublika konstitutsiyasi qabul qilingan.

ÖzME'ga köra, iqtisodiyotda sanoat, ayniqsa oziq-ovqat va qayta işlaş tarmoqlari yetakçi örin tutadi: konserva, vino, yoğ-moy, tamaki, qand va sut korxonalari, şuningdek, örmon, yoğoçsozlik va maşinasozlik korxonalari işlaydi. Qişloq xöjaligida buğdoy, makkajöxori, şoli, kungaboqar, qand lavlagi va tamaki yetiştiriladi; parrandaçilik, qoramolçilik, yilqiçilik va asalariçilik rivojlangan. Asosiy transport — temir yöl, Kuban daryosida kemalar qatnaydi.

Respublikada universitet, Maykop davlat texnologiya instituti, ölkaşunoslik muzeyi, teatrlar va simfonik orkestr faoliyat körsatadi. ÖzME'ga köra, adigeylarda qahramonlik eposi, tarixiy qöşiq va rivoyatlar keng tarqalgan, kumuşga naqş soliş va zar ip bilan kaşta tikiş kabi amaliy san'at turlari rivojlangan. Hudud qadimdan arxeologik yodgorliklarga boy: bu yerda jahon arxeologiyasida maşhur Maykop madaniyatiga oid toş qabrlar va qörğonlar, jez davriga mansub oltin va kumuş idişlar topilgan.