Jurnal

Jurnal (fransuzça «journal» — kundalik daftar, «jour» — kun sözidan) — muayyan muddatlarda muntazam çiqib turadigan, doimiy ruknlarga ega davriy naşr. Unda turli ijtimoiy, siyosiy, ilmiy, işlab çiqariş masalalariga oid maqolalar, badiiy asarlar, suratlar va boşqa materiallar e'lon qilinadi. ÖzME jurnalni gazeta bilan bir qatorda axborotni tanlaş, tahlil qiliş va baholaşning asosiy vositalaridan biri, jamoatçilik fikrini şakllantiruvçi omil sifatida ta'riflaydi. Rusça Vikipediyaga köra, bugungi kunda jurnallar faqat bosma emas, elektron şaklda ham çiqadi, ayrimlari esa faqat internetda mavjud.12

ÖzME'ga köra, jurnallar haftada, ön kunda, ikki haftada, oyda, ikki oyda, uç oyda yoki yarim yilda bir marta naşr etiladi. Gazetaga nisbatan siyrakroq çiqqani uçun ular voqealarni batafsilroq va çuqurroq tahlil qiliş imkoniga ega. Mazmun yönalişiga köra ijtimoiy-siyosiy, adabiy-badiiy, işlab çiqariş-texnika, ilmiy va ilmiy-ommabop jurnallar farqlanadi; ular bolalar, ösmirlar, ayollar kabi muayyan öquvçilar doirasiga möljallanadi.

Ommaviy jurnallarda suhbat, publitsistik kuzatuv va şarhlar bilan bir qatorda reportaj, şe'r, hikoya, qissa va romanlar, krossvord, moda va uy-rözğorga oid maslahatlar bosiladi. Ilmiy jurnallarda esa katta hajmli tadqiqot maqolalari, referat va annotatsiyalar, ilmiy hayotga oid qisqa xabarlar e'lon qilinadi. Inglizça Vikipediya ham ommaviy jurnal bilan ilmiy jurnalni farqlaydi: ilmiy naşrlar mutaxassislar tomonidan mutaxassislar uçun yoziladi va köpinça taqrizdan ötkaziladi, ommaviy jurnallar esa keng auditoriyani xabardor qiliş, örgatiş yoki köngil oçişni maqsad qiladi. Jurnallar obuna orqali, kioskalarda yoki bepul tarqatiladi.

ÖzME'ga köra, jurnalçilik tarixi Fransiyada çiqqan «Journal des sçavans» («Olimlar jurnali») bilan boşlanadi: uning birinçi soni 1665-yil 5-yanvarda bosilgan. Unda adabiyot, falsafa va tabiiy fanlarga oid Yevropa kitoblari haqida ma'lumotlar berilgan. Şu yili Londonda Qirollik jamiyatining «Philosophical Transactions» jurnali ham naşr etila boşlagan. Keyinçalik bunday kitob şarhlariga bağişlangan naşrlar Italiya, Germaniya, Ispaniya, AQŞ va Rossiyada ham paydo bölgan, ammo mavzu doirasi torligi sababli keng tarqalmagan.

Jurnalçilik 19-asrning ikkinçi yarmida jadal rivojlangan: naşrlar adadi tez ösgan, 19-asr oxiri — 20-asr boşlarida jurnallarning asosiy turlari şakllanib, rasmli ommabop naşrlar yetakçi örinni egallagan. ÖzME'ga köra, 1960-yil oxirida AQŞda 9400 ga, Fransiyada 14 600 ga yaqin jurnal çiqqan, «The Reader's Digest» esa 17,5 million nusxada bosilgan.

Turkistonda davriy matbuot 19-asrning sönggi ön yilligida paydo bölgan: ÖzME'ga köra, 1896-yilda Toşkentda rus tilidagi «Sredneaziatskiy vestnik» («Örta Osiyo xabarçisi») jurnalining birinçi soni çiqqan. Milliy jurnalçilikka esa ma'rifatparvar adib Mahmudxöja Behbudiy asos solgan: uning muharrirligida 1913–1915-yillarda Samarqandda «Oyina» jurnali naşr etilgan. Jurnal turkistonliklarni zamonaviy bilimlardan bahramand qiliş va maktab tizimini isloh qiliş masalalarini kötargan. Özbek tilidagi ikkinçi jurnal «Al-Isloh» Toşkentda çiqqan.

1917–1918-yillarda Qöqonda Hamza Hakimzoda Niyoziy muharrirligida «Kengaş», Aşurali Zohiriy rahbarligida «Yurt», Toşkentda «Çayon» va «Işçilar dunyosi» jurnallari çiqa boşlagan. ÖzME'ga köra, «Yurt» va «Çayon» Turkiston muxtoriyati ğoyalarini qöllab-quvvatlagan, «Işçilar dunyosi» esa bolşeviklarning xususiy mulk siyosatini tanqid qilgani uçun yopib qöyilgan. 1920-yillarda «Inqilob», «Muştum», «Yer yuzi» kabi naşrlar keng tarqalgan; ularda Abdulla Qodiriy, [[Abdulhamid Sulaymon öğli Çölpon|Çölpon]], Abdurauf Fitrat kabi adiblar faol qatnaşgan. «Yer yuzi» özbek tilidagi birinçi rasmli ommabop jurnal hisoblanadi.

Ikkinçi jahon uruşi yillarida jurnallar soni keskin qisqargan, uruşdan keyin esa qayta köpaygan: ÖzME'ga köra, 1975-yilda Özbekistonda 134 nomdagi jurnal çiqqan. Bu davrda jurnallar faoliyati hukmron mafkura talablariga böysundirilgan edi.

Mustaqillikdan keyin jurnallar faoliyati qayta taşkil etilgan. ÖzME'ga köra, 2002-yilda respublikada 165 jurnal naşr etilgan. «Şarq yulduzi», «Guliston», «Saodat», «Fan va turmuş», «Yoşlik», «Muştum» kabi an'anaviy naşrlar qatoriga «Tafakkur», «Soğlom avlod uçun», «Jahon adabiyoti» kabi yangi jurnallar qöşilgan. Iqtisodiyot, moliya, sport, avtomobil va ayollar mavzusidagi ixtisoslaşgan naşrlar ham paydo bölgan.

Ilmiy jurnallar alohida tarmoqni taşkil etadi. Özbekiston Fanlar akademiyasi institutlari 2002-yilda 12 ta ilmiy jurnal çiqargan; ular orasida «Özbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining ma'ruzalari», «Özbek tili va adabiyoti», «Özbekistonda ijtimoiy fanlar» bor. ÖzME'ga köra, 1965-yildan çiqayotgan «Tabiiy birikmalar kimyosi» va «Geliotexnika» jurnallari AQŞda ingliz tiliga tarjima qilinib naşr etiladi.