Delta

Delta (daryo deltasi) — daryoning dengiz, köl yoki okeanga quyiliş qismida suv oqizib kelgan jinslar töplanişidan vujudga kelgan past tekislik. Bunday joyda daryo köplab tarmoq va irmoqlarga bölinib oqadi. Rusça Vikipediyaga köra, deltalar köpinça daryo havzasida alohida ekotizimni taşkil etadi; daryoning örta yoki yuqori oqimida hosil bölgan şunday tarmoqlanişlar esa içki delta deb ataladi.1

ÖzME va rusça Vikipediyaga köra, atama Nil daryosining quyilişidagi tekislik nomidan kelib çiqqan: bu tekislik uçburçak şaklida bölgani uçun qadimgi yunonlar uni yunon alifbosidagi «Δ» (delta) harfiga öxşatgan.

Delta daryo suvi, u olib keladigan loyqa va qum, dengiz tölqinlari, suv kötarilişi va qaytişi hamda şamol keltiradigan oqimlarning özaro ta'siri natijasida şakllanadi. ÖzME'ga köra, vaqt ötişi bilan delta kengayib, dengiz içkarisiga suriladi. Daryo köp va yirik oqiziq olib kelsa, quyiladigan suv havzasi sayoz bölsa yoki uning sathi pasayib borsa, bu jarayon tezlaşadi; deltaning yillik ösişi bir neça metrdan bir neça yuz metrgaça yetişi mumkin.

Rusça Vikipediyaga köra, delta borligi daryoning uzunligiga deyarli boğliq emas: tölqin, suv kötarilişi va qirğoqning çökişi kuçli bölgan joylarda, hatto juda yirik daryolar ham katta delta hosil qilmaydi. Deltaga qarama-qarşi tuzilma — estuariy, ya'ni dengizga tomon kengayib boradigan bir tarmoqli voronkasimon quyiliş.

Deltalarning şakli va maydoni turliça. Rusça Vikipediya eng yiriklari qatorida Gang (105,6 ming km²), Amazonka (100 ming km²), Lena (45,5 ming km²), Hind (41,4 ming km²), Mekong (40,6 ming km²), Missisipi (28,6 ming km²), Nil (24 ming km²) va Volga (19 ming km²) deltalarini keltiradi. ÖzME'ga köra, Amudaryo deltasining maydoni ham 19 ming km².

Rusça Vikipediyaga köra, Örta Osiyo daryolarining deltalari quruq iqlim şaroitida şakllangan va faqat daryoning özi keltiradigan çuçuk suv hisobiga yaşaydi. Ularda töqay örmonlari, qamiş va qoğa bosgan botqoqliklar keng tarqalgan; suvlarida baliq, töqaylarda qirğovul, tövuşqon, tulki va boşqa hayvonlar köp. Biroq Amudaryo va Sirdaryo suvining suğorişga köplab olinişi natijasida Orol böyidagi deltalarning maydoni ança qisqargan.

ÖzME delta tuproqlari unumdor ekanini ta'kidlaydi. Rusça Vikipediyaga köra, Nil, Xuanxe, Gang kabi daryolarning deltalari qadimdan jadal dehqonçilik qilinadigan hududlar bölib kelgan. Ayni paytda köp deltalar yer yuzasining asta-sekin çökişi xavfiga duç kelmoqda: bunga yer osti suvlarining ortiqça olinişi va tögonlar sababli daryo oqiziği kamayişi asosiy omil sifatida körsatiladi.