Hazorasp

Hazorasp — Xorazm viloyatining şarqiy qismidagi şaharça, Hazorasp tumanining markazi; Xorazm vohasidagi eng qadimiy aholi manzillaridan biri. ÖzME'ga köra, u Toşkent — Urganç avtomobil yöli va temir yöl böyida, viloyat markazi Urgançdan 56 km janubi-şarqda joylaşgan, temir yöl stansiyasi bor. Aholisi ÖzME ma'lumotiga köra 16,7 ming kişi (2005), inglizça Vikipediyaga köra 18,8 ming kişi (2016).12

ÖzME'ga köra, nomning kelib çiqişi haqida bir neça qaraş mavjud. Ya. Ğulomov, S. P. Tolstov va boşqa olimlar «Hazorasp»ni qadimgi xorazmiy tilida «ming ot» (hazor — ming, asp — ot) yoki «ming otliq yurti» deb izohlaydi; inglizça Vikipediya ham nomni forsça «ming ot» deb tarjima qiladi. Tarixçi M. Isxoqov esa uni «Aturaspend» — «muqaddas olov maskani» sözi bilan boğlaydi. Ötmişda muarrixlar şaharni «Qal'ai Sulaymon» deb ham atagan. Ba'zi ma'lumotlarga köra, bu yer Xorazmning şarqiy çegarasidagi istehkom bölib, unda mingga yaqin otliq askar turgan.

ÖzME'ga köra, arxeologik qazişmalar şaharning ilk antik davrda paydo bölganini körsatgan; 1996–2005-yillardagi tadqiqotlar uning taxminan 2700 yil avval bunyod etilganini taxmin qilişga asos bergan. Rusça Vikipediyaga köra, eng qadimgi madaniy qatlamlar miloddan avvalgi I ming yillikning birinçi yarmiga oid bölib, şaharni minoralar bilan mustahkamlangan qal'a devorlari örab turgan.

Hazorasp haqidagi ilk yozma ma'lumotlar Tabariy, Istaxriy va Muqaddasiy asarlarida uçraydi. Rusça Vikipediyaga köra, Istaxriy katta kemalar suzgan Hazorasp kanalini tilga olgan, Muqaddasiy esa uni bozorlari köp savdo şahri sifatida tasvirlagan. Yoqut Hamaviy yozişiça, şahar tabiiy suv halqasi bilan öralgan mustahkam qal'a bölib, unga ğarb tomondagi yagona yöl orqaligina kiriş mumkin bölgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, Hazorasp yonida bir neça yirik janglar bölib ötgan: 1017-yilda Mahmud Ğaznaviy bilan Ma'muniylar, 1147-yilda Sulton Sanjar bilan Xorazmşoh Otsiz örtasida. Möğullar bosqini paytida şahar vayron qilingan, keyinroq tiklanib, Arabşohiylar davrida qal'a va şahzodalar qarorgohi bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, XVIII–XIX asrlarda u Xiva xonligining poytaxtdan keyingi ikkinçi muhim şahri bölib, bu yerda xon merosxörlaridan biri yaşagan. 1873-yilgi Xiva yuruşi paytida şaharni rus qöşinlari egallagan.

ÖzME'ga köra, Hazoraspda Raşiduddin Vatvot, Husayn Xorazmiy, Ja'far Hazoraspiy kabi şoir, olim va tabiblar yetişib çiqqan. XIX asr oxirida şaharda sakkizta masjid, madrasa va maktablar bölgan. Hozirgaça qal'a qoldiqlari (miloddan avvalgi VII–VI asrlar) va XVIII asrga oid Juma masjidi saqlanib qolgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Hazorasp 2008-yilda YUNESKO Jahon merosi röyxatiga nomzodlar qatoriga kiritilgan.

ÖzME ma'lumotiga köra, şaharçada 50 dan ortiq korxona va taşkilot, jumladan paxta tozalaş va ğişt zavodlari, quriliş va transport korxonalari, töqimaçilik va palos fabrikalari faoliyat körsatadi. Quyi Amudaryo böyida maşhur «Qozoqbozor» savdo maydoni ham şu yerda. Şaharçada umumiy ta'lim maktablari, litsey va kollejlar, kutubxona, madaniyat uyi, stadion hamda tuman kasalxonasi va poliklinikalar bor. Hazorasp Toşkent, Samarqand, Buxoro va boşqa şaharlar bilan avtobus qatnovi orqali boğlangan.