Tönğizlar
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Tönğizlar, yoki çöçqasimonlar (lotinça Suidae) — juft tuyoqlilar turkumiga mansub, kavş qaytarmaydigan sut emizuvçilar oilasi. Bu oilaga yovvoyi çöçqa (qobon) va undan kelib çiqqan uy çöçqasi, şuningdek, Afrika va Osiyoning bir qança yovvoyi turlari kiradi. ÖzME ularni «qobonlar» va «yovvoyi çöçqalar» deb ham ataydi.12
Tuzilişi
13ÖzME'ga köra, tönğizlarning tumşuği çöziq bölib, uçida tuksiz, yassi va harakatçan toğay disk joylaşgan. Rusça Vikipediya bu diskni «pyataçok» deb ataydi va uni yerni titib ozuqa izlaş uçun moslama sifatida izohlaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, disk içida rostral deb ataluvçi alohida suyakça bor, u ham yer kovlaşga yordam beradi.
Tanasini qoplagan jun siyrak va asosan dağal qillardan iborat. Yuqori jağdagi qoziq tişlar kuçli rivojlangan, uzun va yuqoriga qayrilib ösadi; ular ozuqa qidirişda va urişda işlatiladi. Oyoqlarida tört barmoq bor, lekin hayvon asosan örtadagi ikki barmoğiga tayanadi, kaltaroq yon barmoqlar esa yerga deyarli tegmaydi. Kavş qaytaruvçi juft tuyoqlilardan farqli ravişda oşqozoni oddiy, bir kamerali. Inglizça Vikipediyaga köra, köpçilik juft tuyoqlilarda yöqolib ketgan yuqori kurak tişlar tönğizlarda saqlanib qolgan.
Ölçamlari keng oraliqda özgaradi: Inglizça Vikipediyaga köra, eng kiçigi — karlik çöçqa — 58–66 sm uzunlikda va 6–9 kg vaznda böladi, eng yirigi — katta örmon çöçqasi — 2 metrgaça yetib, 275 kg gaça tortadi.
Tasnifi va tarqalişi
13ÖzME oila tarkibida beş uruğni sanaydi: haqiqiy çöçqalar, söğalli çöçqalar, babirussalar, tukquloq çöçqalar va örmon çöçqalari. Uning ma'lumotiga köra, oxirgi tört uruqda bittadan tur bor, haqiqiy çöçqalar uruğiga esa uç tur — Malakka yarim orolidagi söğalli çöçqa, Himolaydagi karlik çöçqa va Şimoliy Afrika hamda Yevrosiyoda yaşovçi yovvoyi çöçqa kiradi. Zamonaviy tasnif ança kengroq: Inglizça Vikipediyaga köra, hozir oilada 18 ta tirik tur tan olinadi va ular tört-sakkiz uruqqa ajratiladi.
Tönğizlarning tabiiy areali — Eski dunyo, ya'ni Yevrosiyo va Afrika. Rusça Vikipediyaga köra, odam yordamida uy çöçqalari Antarktidadan boşqa barça qit'alarga tarqalgan va köp joyda yovvoyilaşgan galalar hosil qilgan. Eng qadimgi qazilma tönğizlar Osiyoda oligotsen davriga oid qatlamlardan topilgan.
Hayot tarzi
13Rusça Vikipediyaga köra, boşqa zamonaviy tuyoqlilardan farqli ravişda tönğizlar hammaxör: ular ötlar, barglar, ildizlar, haşarotlar, çuvalçanglar va mayda umurtqalilar bilan oziqlanadi. Ularning köpçiligi örmonlarda yaşaydi va yaxşi suzadi. Loyga ağanaş odati teri parazitlaridan qutuliş va issiqda tanani sovutiş uçun xizmat qiladi.
ÖzME'ga köra, Özbekistonda yovvoyi çöçqa toğ örmonlari va töqaylarda uçraydi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Tönğizlar // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3209 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APATönğizlar. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3209
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3209
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Свиныеru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Suidaeen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 9-jild, 835–836-b.manbaa.uz · ÖzME, 9-jild, 835–836-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.