Organ

Organ (yunonça organon — «qurol», «asbob») — damli klavişli musiqa çolğusi. U turli uzunlik va diametrdagi trubalar töplami, ularga havo haydaydigan pnevmatik tizim hamda klaviaturalar joylaşgan boşqariş pultidan iborat. Rusça Vikipediyaga köra, yirik konsert organlari ölçami jihatidan boşqa barça musiqa çolğularidan katta.1

ÖzME'ga köra, organ trubalari yoğoç va metalldan yasaladi; havo maxsus haydovçi qurilma va havo ötkazgiçlar orqali trubalarga beriladi. Ijroçi bir neça qöl klaviaturasi — manuallar va oyoq bilan bosiladigan pedal klaviatura yordamida çaladi. Har bir truba faqat bitta balandlikdagi tovuşni beradi, şu sababli katta organlarda trubalar soni minglab böladi. Ovoz tembri registrlar — bir xil tusdagi trubalar qatorlarini yoqib-öçiriş orqali özgartiriladi.

Rusça Vikipediyaga köra, organlar tuzilişiga köra damli, tilçali va elektron (analog yoki raqamli), vazifasiga köra konsert, çerkov, teatr va kamera organlariga bölinadi. Ular manuallar soni bilan ham farqlanadi. Organning qadimgi va kiçik turlari qatoriga gidravlos, portativ, pozitiv va fisgarmoniya kiradi.

Rusça Vikipediyaga köra, organ eng qadimiy musiqa çolğularidan biri. Uning ilk ajdodi — suv yordamida havo bosimi hosil qiladigan gidravlosni miloddan avvalgi 3-asrda Iskandariyada yaşagan yunon muhandisi Ktesibiy ixtiro qilgan deb hisoblanadi. Kattaroq organlar milodiy 4-asrda paydo bölgan. 8-asrda Vizantiya öz organlari bilan maşhur bölgan va 757-yilda Vizantiya imperatori Konstantin V frank qirolligiga organ hadya qilgan.

ÖzME'ga köra, 14-asrdan boşlab organ Ğarbiy Yevropada avval çerkov, keyinroq dunyoviy çolğu sifatida keng tarqalgan. Uzoq vaqt davomida u xristian ibodatining ajralmas qismi bölib kelgan, keyinçalik konsert zallarida ham örnatila boşlagan. Rusça Vikipediyaga köra, 19-asrda simfonik orkestr bilan kuç va ovoz rang-barangligi jihatidan bellaşa oladigan yirik «romantik» organ şakllangan.

Organ asosan yakkanavoz çolğu sifatida qöllanadi. ÖzME'ga köra, organ uçun yozilgan maşhur asarlar mualliflari orasida Jirolamo Freskobaldi, Fransua Kuperen, Genri Pörsell, Yan Svelink, Iogann Sebastyan Bax, Feliks Mendelson, Ferens List, Maks Reger, Sezar Frank, 20-asrda esa Bendjamin Britten, Paul Xindemit, Olivye Messian va Artur Onegger bor. Bax ijodi organ musiqasining eng yuksak çöqqilaridan biri hisoblanadi.

ÖzME'ga köra, Özbekistonda organ uçun ilk asarlarni bastakor Georgiy Muşel yozgan: Syuita (1947) va «Organ va violonçel uçun poema» (1948). Özbekiston davlat konservatoriyasida organ sinfi faoliyat yuritadi. Mahalliy organçi ijroçilardan R. Karimova va T. Levina tanilgan.