Kortikosteroidlar

Kortikosteroidlar (lotinça cortex — «pöstloq» sözidan), adrenokortikosteroidlar — buyrak usti bezlarining pöstloq qavati işlab çiqaradigan steroid gormonlar guruhi. Inglizça Vikipediyaga köra, ularning sintetik öxşaşlari ham şu nom bilan ataladi. Bu gormonlar organizmning stressga javobi, immun javob, yalliğlanişni boşqariş, uglevod va oqsil almaşinuvi, qondagi tuzlar muvozanati kabi köplab jarayonlarda iştirok etadi.12

ÖzME'ga köra, barça kortikosteroidlar molekulasida 21 ta uglerod atomi bor va ular pregnanning hosilalari hisoblanadi. Organizmda ular xolesterindan hosil böladi. Inglizça Vikipediyaga köra, bu sintez asosan sitoxrom P450 oilasiga mansub fermentlar yordamida boradi. Tabiiy kortikosteroidlarning eng muhimlari — kortizol (gidrokortizon), kortikosteron, kortizon va aldosteron; pöstloq qavat asosan kortizol va aldosteron işlab çiqaradi.

ÖzME ularni fiziologik ta'siriga köra uç guruhga ajratadi:

• mineralokortikoidlar (aldosteron, dezoksikortikosteron va boşqalar) — asosan tuz-suv almaşinuviga ta'sir qiladi; inglizça Vikipediyaga köra, ular buyrak kanalçalarida ionlar taşilişini boşqaradi;
• glyukokortikoidlar (kortizon, gidrokortizon, kortikosteron) — uglevod va oqsil almaşinuviga ta'sir etadi; ular yalliğlanişga qarşi, immunitetni susaytiruvçi va tomirlarni toraytiruvçi ta'sirga ham ega;
• jinsiy gormonlarga yaqin ta'sir körsatuvçi steroidlar (androgenlar, progesteron).

Rusça Vikipediya esa kortikosteroidlar deganda faqat glyukokortikoid va mineralokortikoid faolligi bor gormonlarni tuşunadi, jinsiy gormonlarni bu guruhga kiritmaydi.

ÖzME'ga köra, organizmda kortikosteroidlar yetişmasa Addison kasalligi (bronza kasalligi), haddan taşqari köpayib ketsa Itsenko-Kuşing kasalligi rivojlanadi.

Rusça Vikipediyaga köra, glyukokortikoidlar steroid yalliğlanişga qarşi dorilar sifatida revmatizm, revmatoid artrit, bronxial astma, ayrim leykozlar, ekzema va boşqa teri kasalliklari, allergik holatlar, şokning oldini oliş va davolaşda işlatiladi. Immunitetni susaytiriş xossasi tufayli ular organ köçirib ötkazilganda rad etiş reaksiyasini bostiriş va autoimmun kasalliklarni davolaşda qöllanadi. Mineralokortikoidlar Addison kasalligi va mineral almaşinuvi buzilişlarida buyuriladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, uzoq muddat qabul qilinganda ular jiddiy nojöya ta'sirlar beradi: qon bosimi oşişi, qandli diabet, suyaklarning mörtlaşişi (osteoporoz), muşaklarning kuçsizlanişi, katarakta va glaukoma, infeksiyalarga moyillik, ruhiy özgarişlar.

Inglizça Vikipediyaga köra, kortizon dori sifatida 1948-yilda, gidrokortizon 1951-yilda, prednizolon va prednizon 1955-yilda, deksametazon 1958-yilda amaliyotga kirgan. Buyrak usti bezi pöstloği gormonlari, xususan, kortizonni ajratib olişga olib kelgan tadqiqotlari uçun Tadeuş Reyxştayn, Edvard Kendall va Filip Xenç 1950-yilda fiziologiya va tibbiyot böyiça Nobel mukofotiga sazovor bölgan. 1950-yillarda bu dorilar «möjizaviy davo» sifatida juda keng buyurilgan, ammo köp nojöya ta'sirlar aniqlangaç, ularni ehtiyotkorlik bilan qöllaş talab qilina boşlagan.