Nauru

Nauru (2026-yilda rasmiy nomi Naoero Respublikasiga özgartirilgan) — Tinç okeanining janubiğarbiy qismida, Mikroneziyada joylaşgan orol davlat. U bir nomli orolni töliq egallaydi; maydoni taxminan 21 km².

Orolga Mikroneziya va Polineziyadan kelganlar joylaşgan. Joylaşuv vaqti rusça manbada taxminan uç ming yil avval, inglizça manbaning kiriş qismida taxminan miloddan avvalgi 1000-yil deb körsatilgan. Yevropaliklardan birinçi bölib 1798-yilda ingliz kapitani J. Fern (John Fearn) orolni qayd etgan va uni «Pleasant Island» («Yoqimli orol») deb atagan. Aholi an'anaviy ravişda ön ikki qabilaga bölingan, nasab ona tomondan hisoblangan.

1888-yilda Germaniya orolni bosib olib, Marşall orollari protektoratiga qöşdi. Fosforit koni 1898-yilda (özbekça manba) yoki 1900-yilda (inglizça manba) topilgan. 1914-yilda orolni Avstraliya qöşinlari egalladi. Birinçi jahon uruşidan keyin Nauru Millatlar Ligasining mandatli hududi bölib, Avstraliya, Buyuk Britaniya va Yangi Zelandiya tomonidan boşqarildi; amalda boşqaruvni Avstraliya yuritdi. 1942-yilda orolni Yaponiya bosib oldi, taxminan 1200 nauruliklar Trukka (Çuuk) olib ketildi. 1947-yildan BMT vasiyligidagi hudud böldi. 1951-yilda mahalliy boşqaruv kengaşi tuzildi, 1966-yilda Qonun çiqaruvçi va Ijroiya kengaşlari taşkil etildi. Mustaqillik 1968-yil 31-yanvarda e'lon qilindi; birinçi prezident Hammer DeRoburt böldi. Nauru 1999-yil 14-sentyabrda BMT a'zosi böldi.

Nauru — kötarilgan marjon oroli, ovalsimon şaklda. Markazda plato joylaşgan, uni tor qirğoq böyi örab turadi. Platoning eng baland nuqtasi manbalarda turliça: 65 m (özbekça va rusça manba) va 71 m (inglizça manba). Eng yaqin quruqlik — Kiribatiga qaraşli Banaba oroli, u taxminan 288–300 km şarqda. Orolni qirğoq marjon rifi örab turadi.

Iqlimi issiq; oylik örtaça harorat 28°, yillik yoğin 2500 mm (özbekça manba). Doimiy daryolar yöq, eng yirik içki suv havzasi — Buada köli. Içimlik suvi yağin suvi, dengiz suvini çuçuklaştiriş va yer osti suvlaridan olinadi. Fosforit qazib oliş markaziy platoning katta qismini buzgan.

1968-yilgi konstitutsiya amal qiladi. Davlat va hukumat boşliği — prezident; u parlament a'zolari orasidan 3 yil muddatga saylanadi. Parlament 18 a'zodan iborat. Vazirlar parlament a'zolaridan tayinlanadi. Rasmiy poytaxt yöq; parlament Yaren okrugida joylaşgan. Mamlakat 8 okrugga bölinadi. Özbekça manbaga köra, 1987-yilda tuzilgan Nauru demokratik partiyasi mavjud. Rusça manba parlament koalitsiyalari tez-tez almaşib turganini qayd etadi.

Iqtisodiyotning asosi fosforit qazib oliş va eksport qiliş bölgan; 1970-yil 1-iyulda sanoat Nauru Phosphate Corporation nazoratiga ötgan. Özbekça manbada yiliga 2 mln tonna qazib olinişi körsatilgan, inglizça manbada esa foydali zaxiralar 1990-yillarda tugagani aytilgan. Keyinçalik xizmatlar, baliq ovlaş litsenziyalari, taşqi yordam va Avstraliya bilan boğliq migrantlarni körib çiqiş markazi faoliyati muhim bölgan. Pul birligi — Avstraliya dollari. Asosiy savdo hamkorlari: Avstraliya, Yaponiya, Yangi Zelandiya.

Rasmiy tillar — nauru va ingliz tillari. Aholining 60% ga yaqini mahalliy nauruliklar, dindorlarning taxminan 60% protestant. Ön ikki qabila bayroqdagi ön ikki qirrali yulduz bilan ifodalangan. Hukumatga qaraşli «Bulletin» gazetasi haftada bir marta çiqadi; radioeşittiriş 1968-yildan, televideniye 1991-yildan işlaydi.