Sibir platformasi
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Sibir platformasi — Şimoliy Osiyoning örta qismida, Yevrosiyo litosfera plitasining şimoli-şarqida joylaşgan qadimiy (rifeydan oldin şakllangan) platforma. ÖzME'ga köra, u ğarbda Yenisey vodiysi, şimolda Birranga toğlarining janubiy etaklari, şarqda Lena daryosining quyi oqimi bilan çegaralanadi. Rusça Vikipediyaga köra, platforma Yer kontinental pöstining eng qadimgi bloklaridan biri bölib, taxmin qilinayotgan qadimgi Angarida qit'asiga mos keladi; uning janubiy çegarasi Stanovoy va Yablonoviy tizmalari, Baykal köli atrofidagi yer yoriqlari böylab ötadi. «Sibir platformasi» atamasini 1923-yilda akademik Aleksey Borisyak kiritgan.1
Tuzilişi
13Platforma ikki qavatdan iborat: pastda arxey va proterozoyga oid burmalangan kristall poydevor (fundament), ustida esa rifey va fanerozoyning çökindi jinslaridan iborat qoplam yotadi. ÖzME'ga köra, poydevor şimolda (Anabar massivi va Olenyok kötarilmasi), janubi-şarqda (Aldan qalqoni) va janubi-ğarbda (Baykal oldi va Şarqiy Sayan çekka kötarilmalari) yer yuzasiga çiqadi. Boşqa joylarda u qalinligi 10–12 km gaça bölgan çökindilar ostida yotadi va turli çuqurlikka çökkan bloklarga bölingan. Yer pöstining umumiy qalinligi Vilyuy va Tunguska sineklizalarida 25–30 km, Aldan qalqoni va janubiy çekka kötarilmalarda esa 40–45 km gaça yetadi.
Poydevorni yoşi 2,3–3,7 milliard yil bölgan, kuçli metamorfizmga uçragan gneys, kristall slanets, amfibolit, çarnokit va marmar kabi jinslar taşkil qiladi. Çökindi qoplamda keç tokembriydan to antropogengaça bölgan yotqiziqlar bor; ayniqsa rifey, kembriy va ordovikning karbonatli, tuzli va çaqiq jinslari keng tarqalgan.
Geologik tarixi
13Rusça Vikipediyaga köra, poydevorning katta qismi arxey va erta proterozoyda şakllangan. Keç proterozoy va erta paleozoyda platformani bir neça bor sayoz dengiz qoplagan, natijada qalin çökindi qoplam hosil bölgan. Devon davrida kimberlit magmatizmi kuçaygan, perm va trias davrlari çegarasida esa ulkan miqdordagi bazalt lavasi otilib çiqib, «Sibir trapplari» vujudga kelgan — bu platformadagi eng yirik magmatik hodisa hisoblanadi. ÖzME'ga köra, eng keng botiq — Tunguska sineklizasi karbon va permning kömirli qatlamlari hamda keç perm va triasning tufogen jinslaridan tuzilgan; Vilyuy sineklizasi va Lena, Yenisey–Xatanga egilmalari yura, bör va kaynozoy yotqiziqlari bilan töldirilgan. Mezozoyda platformaning ayrim qismlarini yana dengiz bosgan.
Foydali qazilmalari
13Sibir platformasi foydali qazilmalarga juda boy. ÖzME'ga köra, trapplar bilan Norilsk mis-nikel konlari, kimberlit trubkalari bilan olmos konlari, Udokan konidagi misli qumtoşlar boğliq. Rusça Vikipediyaga köra, olmosli trubkalarning köpi Yakutiya hududida joylaşgan, Anabar qalqonidagi anortozit intruziyalarida titanomagnetit va apatit bor.
Poydevorda yirik temir, slyuda (flogopit), pyezokvars va apatit konlari uçraydi. Çökindi qoplamda neft, gaz, yonuvçi slanetslar, toş tuz, gips, fosforit, marganes, grafit, island şpati va boşqa qazilmalar topilgan. Platformada dunyodagi eng yirik kömir havzalari — Tunguska, Lena va Irkutsk havzalari joylaşgan. Rusça Vikipediyaga köra, neft va gaz zaxiralari böyiça u qöşni Ğarbiy Sibir pasttekisligidan ança kambağal.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Sibir platformasi // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3302 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APASibir platformasi. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3302
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3302
Manbalar
1 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Сибирская платформаru.wikipedia.org
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.