Miniatyura

Miniatyura (fransuzça miniature, lotinça minium — «qizil böyoq») — nafis usulda işlangan kiçik hajmli tasviriy san'at asari. Bu atama avvalo qölyozma kitoblarni bezaş uçun çizilgan mö'jaz rasmlarga, şuningdek suyak, pergament, metall, çinni va turli maişiy buyumlarga işlangan kiçik rangtasvirlarga nisbatan qöllanadi. Nomi örta asr qölyozmalaridagi boş harf va oddiy rasmlar çizilgan qizil böyoq — miniydan kelib çiqqan; inglizça Vikipediyaga köra, keyinçalik u «mayda», «kiçik» ma'nosidagi sözlar bilan adaşib, kiçik ölçamli har qanday rasmga nisbatan işlatila boşlagan.12

ÖzME'ga köra, miniatyuraning ikki yirik sohasi — kitob miniatyurasi va portret miniatyurasi keng tarqalgan. Kitob miniatyurasida rasm tempera, guaş, yelim böyoq yoki akvarel bilan bevosita qölyozma varağiga işlanadi va kitobning boşqa bezaklari — sarlavha, unvon, hoşiya naqşlari bilan uyğunlaştiriladi. Rusça Vikipediyaga köra, dastlab rassom-bezakçilar matnning boşlanğiç satrlari va boş harflarini ajratib körsatişga intilgan, vaqt öta naqşli boş harflar matnni tasvirlovçi alohida syujetli kompozitsiyalarga aylangan; rasmlarda köpinça varaqa oltin ham işlatilgan.

Qadimgi Misrda papirus örama kitoblarga ham rasmlar çizilgan, biroq rusça Vikipediyaga köra, kitob miniatyurasi haqiqiy san'at sifatida sönggi antik davrda, pergamentdan tikilgan kitoblar tarqalganda şakllangan. Inglizça Vikipediyaga köra, saqlanib qolgan eng qadimgi namunalar orasida Vergiliy asarining 5-asrga oid Vatikan qölyozmasi bor. ÖzME'ga köra, bu an'ana Vizantiya diniy qölyozmalarida davom etgan, 13–15-asrlarda esa gotika miniatyurasida tabiatni haqqoniy aks ettiriş, manzara va me'moriy hoşiyalarga e'tibor kuçaygan. Armaniston, Gruziya va Rus yerlarida ham öz miniatyura maktablari rivojlangan.

Portret miniatyurasi Uyğoniş davrida alohida tur sifatida ajralib çiqqan. Germaniya va Angliyada kiçik Gans Golbeyn va uning şogirdlari bu sohada nom qozongan, 16-asrda Fransiyada emal ustiga işlangan miniatyura tarqalgan. ÖzME'ga köra, 19-asrda fotografiyaning yoyilişi bilan portret miniatyurasiga talab keskin kamaygan.

Inglizça Vikipediyaga köra, Şarqda arab miniatyurasi va undan ösib çiqqan fors, boburiylar va usmonli turk maktablari alohida guruhni taşkil etadi; ular kitob bezagidan boşlanib, muraqqa' (albom)larda saqlanadigan alohida varaq rasmlariga ham aylangan. ÖzME'ga köra, Şarqda miniatyura 12–19-asrlarda keng tarqalgan. Avval ilmiy qölyozmalar — tibbiyotga oid risolalar, Abu Rayhon Beruniyning «Osor ul-boqiya» («Ötmişdan qolgan yodgorliklar») asari va boşqalar, keyin badiiy asarlar — «Kalila va Dimna», Firdavsiyning «Şohnoma»si, Nizomiy va Alişer Navoiyning Xamsalari rasmlar bilan bezatilgan.

14-asr oxirida Samarqand miniatyura maktabi şakllangan va keyinçalik Hirot maktabiga ta'sir körsatgan. ÖzME'ga köra, Temuriylar saroylarida maxsus kitobxonalar faoliyat yuritgan; masalan, Boysunğur Mirzo kutubxonasida qirqdan ortiq xattot va yetmişdan ortiq musavvir işlagan. Şarqning maşhur musavvirlari qatorida Junayd Bağdodiy, Mahmud Siyohqalam, Ğiyosiddin Naqqoş, Mirak Naqqoş, Kamoliddin Behzod, Qosim Ali va Rizoi Abbosiy tilga olinadi. Temuriylar davrida alohida varaqlarga rasm işlab, ulardan muraqqa' tuziş an'anaga aylangan, portret janri rivojlangan; Hindistonda Boburiylar davrida bu san'at yuksak darajaga kötarilgan. Temuriylar, Şayboniylar va Boburiylar davri asarlari bugun jahonning yirik muzey va kutubxonalarida saqlanadi.

ÖzME'ga köra, 20-asr boşlarida Özbekiston hududida miniatyura an'anasi deyarli uzilib qolgan, ammo Usta Mömin, Çingiz Ahmarov kabi rassomlar ijodida uning izlari saqlangan. San'at asosan mustaqillikdan keyin qayta rivoj topgan: hozir u qölyozma rasmlari, lokli miniatyura (laklangan buyumlarga işlangan rasm) va miniatyura uslubidagi devoriy rasmlar kabi yönalişlarda davom etmoqda. Rusça Vikipediyaga köra, 2020-yilda YuNESKO Ozarbayjon, Eron, Turkiya va Özbekistonning miniatyura san'atini insoniyatning nomoddiy madaniy merosi röyxatiga kiritgan.