Nukus tumani

Nukus tumani — Qoraqalpoğiston Respublikasi tarkibidagi ma'muriy birlik. ÖzME'ga köra, tuman 1968-yil 25-dekabrda tuzilgan, maydoni 1 ming km² ga teng. Ma'muriy markazi — Oqmanğit şaharçasi. Tuman respublika poytaxti Nukus şahri atrofidagi yerlarni qamrab oladi va uning qişloq xöjaligi mahsulotlari bilan ta'minlanişida muhim örin tutadi.1

ÖzME ma'lumotiça, tuman ğarbda Xöjayli, şimoli-ğarbda Amudaryo orqali Qanliköl, şarqda Qoraözak, şimoli-şarqda Kegeyli, şimolda Bözatov, janubi-şarqda Amudaryo tumanlari bilan qöşnidir. Tarkibida bitta şaharça — Oqmanğit — hamda oltita ovul fuqarolari yiğini bor: Arbaşi, Baqanşaqli, Kerder, Samanbay, Taqirköl va Qirontov. Rusça Vikipediya 2011-yil holatiga köra ham xuddi şu tarkibni keltiradi.

Tuman Qoraqalpoğistonning örta qismida, Amudaryo quyi oqimining şarqiy qirğoği böylab çözilgan pasttekislikda joylaşgan. ÖzME'ga köra, ğarbiy qismi daryo botiğidan, şarqiy qismi esa qum dönglari va tepalaridan iborat; örtaça balandlik taxminan 100 m. Janubiy qismi geologik tuzilişi jihatidan Sulton Uvays toğining davomi hisoblanadi, ammo bu yerda toğ relyefi deyarli saqlanmagan. Eng baland nuqta — Beştöbe tepaligi (149 m). Bu qism landşafti böyiça Qoraqalpoğiston Qizilqumining davomidir.

Iqlimi keskin kontinental: yillik örtaça harorat 11°, yanvarda örtaça −6,9°, iyunda 27° atrofida; sovuq −32° gaça tuşib, issiq 46° gaça kötarilişi mumkin. Yiliga bor-yöği 92 mm yoğin tuşadi. Asosiy suv manbai — Amudaryo; ekinlar Bözatov va Qizketgan kanallari orqali suğoriladi. Nazarxon, Sapokköl kabi kiçik köllar xöjalik uçun ahamiyatli. Tuproqlari asosan botqoq, ötloqi-botqoq va ötloqi-taqir tuproqlar. Daryo qayirlarida turanğil, terak, yulğun, jiyda, qamiş töqaylari ösadi; töqaylarda qobon, çiyaböri, ondatra, qirğovul va köplab suv quşlari yaşaydi. Nazarxon, Çörtonboy va Samanboy örmon xöjaliklari faoliyat körsatadi.

ÖzME'ga köra, 2001-yilda tumanda 43,5 ming kişi yaşagan. Rusça Vikipediya 2018-yil uçun 54 491 kişi degan rasmiy ma'lumotni keltiradi. Aholining 60,8 foizi qoraqalpoqlar, 30 foizi qozoqlar, 8,7 foizi özbeklar; qolganlari rus, turkman, koreys, tatar va boşqa millat vakillari. ÖzME ma'lumotiça, aholining beşdan törti qişloqlarda istiqomat qiladi.

Tuman xöjaligi asosan Nukus şahrini oziq-ovqat bilan ta'minlaşga yönaltirilgan. Ğallaçilik va paxtaçilik yetakçi tarmoqlar bölib, ular bilan birga mevaçilik, tokçilik, sabzavot va polizçilik, şoliçilik, göşt-sut çorvaçiligi hamda parrandaçilik rivojlangan. ÖzME tumandagi qöşma korxonalar qatorida Isroil-Özbekiston issiqxonasini alohida tilga oladi. Asfalt yöllarning uzunligi 100 km atrofida; Nukusdan Taxtaköpir, Qozondaryo va Möynoq tomon muntazam avtobuslar qatnaydi, hududdan temir yöl ham ötadi.

Rusça Vikipediyaga köra, tumanda 33 umumiy ta'lim maktabi, 3 kollej, bolalar musiqa va san'at maktabi hamda 11 bolalar boğçasi bor. Hududda qadimiy yodgorliklar — Kerder mulkining markazi bölgan Hayvon qal'a va Toq qal'a (Darsan) şahar xarobalari joylaşgan. Hayvon qal'ada olib borilgan qazişmalarda 7–11-asrlarga oid tört quriliş qatlami aniqlangan; Toq qal'a esa antik va ilk örta asrlar qismlari hamda qabristondan iborat yodgorlikdir.