Adiabatik jarayon
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Adiabatik jarayon (yunonça «adiabatos» — «ötib bölmaydigan») — termodinamik tizim bilan uni örab turgan muhit örtasida issiqlik almaşmasdan kuçadigan termodinamik jarayon. Inglizça Vikipediyaga köra, bunday jarayonda energiya taşqariga issiqlik sifatida emas, faqat iş yoki modda oqimi şaklida uzatiladi; u Fizikaning termodinamika bölimida birinçi qonunni tuşuntirişda muhim örin tutadi.12
Fizik mazmuni
13ÖzME'ga köra, adiabatik jarayon sodir bölişi uçun jism issiqlikni mutlaqo ötkazmaydigan qobiq bilan ajratilgan bölişi lozim. Biroq jarayon şunçalik tez ötsaki, issiqlik almaşinuvi ulgurmasa, uni ham deyarli adiabatik deb qaraş mumkin. Rusça Vikipediyaga köra, issiqlik almaşinuvi bölmagani uçun termodinamikaning birinçi qonuni bu holda soddalaşadi: tizim içki energiyasining özgarişi u bajargan işga teng, faqat işoraga köra qarama-qarşi böladi. Demak, kengayib iş bajargan gaz içki energiyasini yöqotadi va soviydi, siqilganda esa qiziydi. Muvozanat holatida sekin boradigan qaytar adiabatik jarayonda tizim entropiyasi özgarmaydi, şuning uçun u izoentropik jarayon ham deyiladi. Ideal gaz uçun qaytar adiabatik jarayon Puasson tenglamasi bilan ifodalanadi.
Misollar
13ÖzME tovuşning gazlar va boşqa muhitlarda tarqalişini adiabatik jarayonga misol qilib keltiradi. Inglizça Vikipediyaga köra, bu fikrni Laplas asoslab bergan: tovuş tölqini ötayotganda issiqlik ötkazilişiga vaqt yetmaydi. Dvigatel silindridagi gazning siqilişi ham şunçalik tez ketadiki, uni adiabatik deb hisoblaş qulay. Gazlarning adiabatik kengayişdagi sovişi ulardan suyultirilgan gaz oliş texnikasida qöllanadi, töyingan buğ esa bunday kengayişda qisman kondensatsiyalanadi.
Meteorologiyada nam havo toğ yonbağri böylab kötarilganda kengayib soviydi va undagi suv buği tomçilarga aylanadi — bulut va yoğin hosil bölişi şu bilan boğliq. Inglizça Vikipediyaga köra, bunday holda yaşirin issiqlik ajralib çiqqani uçun jarayon psevdoadiabatik deb ataladi.
Örganiliş tarixi
13Rusça Vikipediyaga köra, havo siqilganda qizişi va siyraklaşganda sovişi XVIII asr oxiri — XIX asr boşida bir neça tadqiqotçi tomonidan kuzatilgan; Dalton 1802-yilda bu hodisani alohida qayd etgan. Puasson Boyl–Mariott qonuniga issiqlik siğimlari nisbati orqali tuzatiş kiritgan, bu koeffitsiyent tajribada Gey-Lyussak va keyinroq Dezorm hamda Klemanlar tomonidan 1819-yilda aniqroq ölçangan. Sadi Karno 1824-yilda «Olovning harakatlantiruvçi kuçi» asarida adiabatik jarayonni issiqlik maşinasi siklida qöllaşni taklif etgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Adiabatik jarayon // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3420 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAAdiabatik jarayon. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3420
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3420
Manbalar
3 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Adiabatic processen.wikipedia.org
- 2Rusça Vikipediya: Адиабатический процессru.wikipedia.org
- 3ÖzME, 1-jild, 191–192-b.manbaa.uz · ÖzME, 1-jild, 191–192-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.