Felyeton

Felyeton (fransuzça feuilleton, feuille — «varaq», «varaqça» sözidan) — ijtimoiy hayotdagi muammo va illatlarni satira va yumor yordamida, ya'ni kulgi orqali tanqid qiladigan badiiy-publitsistik janr. Odatda gazeta va jurnallarda çop etiladi. ÖzME felyetonni hajviy publitsistikaning alohida janri sifatida ta'riflaydi.12

Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, atama XIX asr boşida Fransiyada paydo bölgan. 1800-yilda «Journal des Débats» gazetasining naşrlari Lui-Fransua Berten va Julyen Lui Jeffrua gazetaga qöşimça sahifalar çiqara boşlagan, söngra uning pastki qismi siyosiy materiallardan çiziq bilan ajratilib, şu qism «felyeton» deb atalgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Napoleon davrining qattiq tsenzurasi şaroitida teatr, adabiyot va boşqa «zararsiz» mavzulardagi bu ruknda ham siyosiy fikr bildiriş imkoni bölgan. Dastlabki felyetonlarda teatr repertuari, şe'riy topişmoqlar, şaradalar, adabiy va san'at tanqidi berilgan. Keyinroq bu ruknda Aleksandr Dyuma va Ejen Syu romanlari qisma-qisma bosilgan. Rusça Vikipediyaga köra, felyeton dastlab köngilçar xarakterda bölgan, satirik tus esa keyinroq paydo bölgan.

ÖzME'ga köra, felyetonning asosiy vazifasi jamiyat hayotining ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va ma'naviy jihatlaridagi kamçilik va illatlarni oşkor qiliş, ularni bartaraf etişga xizmat qiliş va şu orqali taraqqiyotga ijobiy ta'sir körsatişdir. Uni tanqidiy maqola va boşqa janrlardan ajratib turadigan belgi — hajviy publitsistika qonunlariga, ya'ni kulgi, satira va yumorga tayanişi. Felyetonda kinoya, piçing, hazil va yengil kulgidan tortib zaharxanda, masxara va groteskkaça — börttirilgan kulgigaça keng vositalar qöllanadi.

Felyeton badiiy-publitsistik janr bölgani uçun unda badiiy töqima ham işlatiladi, lekin badiiy adabiyotdagiga nisbatan çeklangan böladi: töqima asosdagi fakt va voqealardan, «qahramonlar»ning fe'l-atvoridan kelib çiqişi kerak. Obrazlar ham publitsistik xarakterga ega.

ÖzME felyetonlarni maqsadiga köra ikki xilga böladi. Aniq faktga asoslangan felyetonda muayyan odamlarning kamçiliklari va hayotdan olingan aniq voqealar körsatiladi; bunga Furqatning «Hind nayrangbozi Yorkentda», Abdulla Qodiriyning «Toşkent boylari» asarlari misol. Umumiy felyeton esa biror ijtimoiy illat haqida umumlaştirib fikr yuritadi — Qodiriyning «Kalvak mahzumning xotira daftaridan», Abdulla Qahhorning «Quyuşqon» asarlari şular jumlasidan.

Yoziliş uslubiga köra hikoya-felyeton, publitsistik felyeton, felyeton-şarh, felyeton-taqriz, felyeton-reportaj, felyeton-suhbat, felyeton-kundalik kabi şakllar farqlanadi. Rusça Vikipediya hikoya tarzidagi (badiiylaştirilgan) va tahliliy felyetonlarni ajratadi. Felyeton nasriy yoki şe'riy bölişi mumkin. ÖzME'ga köra, Ğafur Ğulomning 1930-yillarda yozilgan «Qultiqlangan kalla töğrisida qofiyali va'z» asari özbek hajviy publitsistikasidagi birinçi şe'riy felyeton bölgan.

Janrning eng murakkab körinişi — felyetonlar turkumi: bir yoki bir neça muallif yozgan, bitta hajviy tip atrofida birlaşgan felyetonlar. ÖzME bunga Qodiriyning Kalvak mahzum va Toşpölat tajang obrazlari asosidagi asarlarini misol qilib keltiradi.

ÖzME'ga köra, matbuot paydo bölgunga qadar bu janr vazifasini yozma hajviy adabiyot bajargan: Alişer Navoiyning ijtimoiy adolatsizlikka qarşi qaratilgan asarlari, Turdi Faroğiy, Maxmur, Muqimiy, Zavqiy hajvlari şunday namunalar hisoblanadi. «Turkiston viloyatining gazeti»da felyeton rukni ostida avval adabiy maqolalar, keyinroq ijtimoiy kamçiliklarni kulgi ostiga olgan materiallar bosilgan. XX asr boşida jadid matbuotida janr keng rivojlangan; [[Hamza Hakimzoda Niyoziy|Hamza]], Tavallo, [[Abdulhamid Sulaymon öğli Çölpon|Çölpon]] uning taraqqiyotiga hissa qöşgan, 1920-yillarda esa Abdulla Qodiriy mohir felyetonçi sifatida tanilgan. 1990-yillardan radiofelyeton va telefelyeton kabi yangi turlar paydo bölgan.