Toşkent darvozalari

Toşkent darvozalari — örta asrlarda va yangi davrda Toşkent şahrini örab turgan mudofaa devoriga qurilgan darvozalar. Har bir darvoza öz nomiga ega bölgan. Ular XIX asr oxirida buzib yuborilgan, biroq ularning köp nomlari şaharning ayrim mahalla va dahalari nomlarida bugungaça saqlanib qolgan.12

ÖzME'ga köra, Toşkent darvozalari haqidagi ilk ma'lumotlar şaharning qadimgi nomi Binkat davriga oid. Arab geografi Ibn Havqal Binkat ark, şahriston, içki va taşqi raboddan tarkib topganini, ularning har biri alohida devor bilan öralganini yozgan. Uning ma'lumotiga köra, arkka ikki darvoza, şahristonga uç darvoza (Abul Abbos, Keş va Junayd) olib kirgan. Içki rabodning ön, taşqi rabodning yetti darvozasi bölgan; ular orasida temir qoplangan Ohanin, Anhor böyidagi Farkon, Parkat, Xuşkat kabi darvozalar tilga olinadi.

Şahar kengaygan sari devor ham, darvozalarning soni, örni va nomlari ham özgarib borgan. Asta-sekin Toşkent yagona mudofaa devori bilan örab olinib, mustahkam qal'aga aylangan. ÖzME'ga köra, tarixçi Muhammad Solih XIV asr oxirida şaharning ön ikki darvozasi bölganini yozadi. Har bir darvozani qöriqlaş muayyan qabilaga topşirilgan va darvozalar şu qabilalar nomi bilan atalgan: Qatağon, Qanğli, Turk, Özbek, Qiyot, Çiğatoy va boşqalar.

1580-yilda Abdullaxon II Toşkentni qamal qilganda, qöşinlariga şaharga olti tomondan hujum qilişni buyurgan. Hofiz Taniş Buxoriyning «Abdullanoma» asarida Samarqand, Registon, Kökça, Şibli, Farkat va yangi qurilgan Turkiston darvozalari qayd etilgan. Keyingi asrlarda tez-tez bölgan hujumlar natijasida devor xarob bölgan va Yunusxöja davrida qayta tiklangan. Toşkent 1810-yilda Qöqon xonligiga qöşib olingaç, Laşkar qöşbegi devorni yana ta'mirlatgan, yangi minora va darvozalar qurdirgan.

ÖzME va rusça Vikipediyaga köra, 1865-yilda şahar rus qöşinlari tomonidan egallangan paytda devorda ön ikki darvoza bölgan: Qöqon, Qaşqar, Kökça, Sağbon, Labzak, Qorasaroy, Taxtapul, Çiğatoy, Beşyoğoç, Kamolon, Samarqand va Qöymas. Rusça Vikipediyaga köra, darvozalarning bir qismi tomon oçilgan şahar nomi bilan (masalan, Samarqand darvoza Samarqandga boradigan yöl boşida turgan), boşqalari esa şaharning boş köçalari nomi bilan atalgan. ÖzME'ga köra, bulardan taşqari, Qorasaroy darvozasidan şarqroqda faqat bir otliq ötadigan Teşik qofqa ham bölgan.

Rusça Vikipediyaga köra, darvozalar qarağaydan yasalib, temir bilan bezatilgan. Har bir darvoza yonida zakotçi va darvozabon uçun xonalar bölgan. Darvozalar tongda oçilib, quyoş botişi bilan yopilgan, keça davomida esa faqat şahar hokimining favqulodda buyruği bilan oçilişi mumkin bölgan.

ÖzME'ga köra, şahar kengayib, darvozalarga ehtiyoj qolmagaç, ular XIX asrning 70–90-yillarida buzilgan; rusça Vikipediyada söngi darvozalar devor bilan birga 1890-yilda buzilgani aytiladi. Har bir darvozaning öz ramziy kaliti bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, Toşkent kalitlari uruş öljasi sifatida Sankt-Peterburgga olib ketilgan va Suvorov nomidagi harbiy muzeyda saqlangan, 1933-yilda esa Toşkentga qaytarilgan. Har bir kalitga darvoza nomi va yasalgan yili hijriy taqvim böyiça öyib yozilgan; ulardan biri Özbekiston tarixi muzeyida namoyiş etiladi. ÖzME darvozalar örnini aniqlaş va ularning ramziy nusxalarini örnatiş böyiça işlar olib borilayotganini ham qayd etadi.