Töğon

Töğon — daryo yoki soy oqimini töşib, suv sathini kötariş, bosim hosil qiliş va suv havzasi yaratiş uçun quriladigan gidrotexnika inşooti. ÖzME'ga köra, töğonlar daryo suvini boşqariş, elektr energiyasi işlab çiqariş, toşqinlarning oldini oliş va atrof-muhit mikroiqlimini yaxşilaş imkonini beradi. Inglizça Vikipediyaga köra, ular suğoriş, gidroenergetika, aholi va sanoatni suv bilan ta'minlaş, toşqinlarga qarşi kuraş, kema qatnovi va baliqçilik uçun xizmat qiladi; dunyodagi haydaladigan yerlarning qariyb 20 foizi töğonlar hosil qilgan suv omborlaridan suğoriladi.1

ÖzME'ga köra, ekinlarni suğoriş va içimlik suv olişga intiliş miloddan avvalgi IV–III mingyilliklarga borib taqaladi, suğorma dehqonçilikning rivojlanişi esa damba va töğonlarga ehtiyojni oşirgan. Mesopotamiya, Misr, Hindiston, Xitoy, Yunoniston, Rim va Xorazmda suğoriş inşootlari, jumladan, töğonlar qurilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, ma'lum bölgan ilk töğonlardan biri hozirgi Iordaniya hududidagi Java töğoni bölib, u taxminan miloddan avvalgi 3000-yilda barpo etilgan. Xettlar miloddan avvalgi XVII–XIII asrlarda Anatoliyada bir neça töğon qurgan, Rim imperiyasi esa milodiy I asrdan toş-qorişmali gravitatsion töğonlar qura boşlagan. XVIII asr oxiridan töğon loyihalaş ilmiy asosdagi muhandislik sohasiga aylangan, XX asrda beton va oğir texnikaning keng tarqalişi ulkan töğonlar qurişga imkon bergan.

ÖzME'ga köra, Örta Osiyoda, xususan, Özbekiston hududida suğorma dehqonçilik qadimdan töğon va dambalarga tayangan. X asrda Jizzax viloyatining Foriş tumanidagi Osmonsoyda uzunligi 50 m, balandligi 15,2 m bölgan Xonbandi töğoni qurilgan. XII asrda Kattaqörğon atrofida ğiştdan töğon barpo etilgan, XVI asrda qurilgan Abdullaxon bandi esa 15 m balandlik va 83 m uzunlikka ega bölgan. Öşa davrlarda töğonlar tuproq, toş va ganç kabi materiallardan qurilgan.

Beton töğonlar XX asrning 1920-yillaridan qurila boşlagan. ÖzME'ga köra, Özbekistonda Bözsuv GES töğoni, Kampirravot va Farhod GES töğonlari şu davr inşootlaridandir. 1950-yillardan baland töğonlar paydo bölgan: Toşkent dengizi, Kattaqörğon va Paçkamar suv omborlari töğonlari tuproqdan, Kosonsoy suv ombori töğoni toşdan, Qoradaryodagi Andijon töğoni esa betondan qurilgan.

Vazifasiga köra, ÖzME suv ombori va GESlar uçun quriladigan, suv sathini kötaruvçi, ortiqça suvni taşlab yuboruvçi (oqova) va suv oliş tuynugi bölgan (stansion) töğonlarni ajratadi. Qurilişi va materialiga köra esa töğonlar tuproq, toş, beton, temir-beton, yoğoç va metall töğonlarga bölinadi. Inglizça Vikipediya töğonlarni tuzilişiga köra törtta asosiy turga ajratadi:

• Tuproq (uyma) töğonlar — ziçlangan tuproq, qum, şağal yoki toşdan qurilgan keng uyumlar. Ular eng köp tarqalgan tur bölib, mahalliy materiallardan qurilgani uçun arzonroq va yumşoq zaminda ham qurilişi mumkin. Asosiy kamçiligi — suv ötkazuvçanligi, şu bois töğon tanasi içiga gil, beton yoki asfaltdan suv ötkazmaydigan qatlam (yadro yoki ekran) joylaştiriladi. Inglizça Vikipediyada bu turdagi eng yirik töğonlar qatorida Tojikistondagi Norak töğoni tilga olinadi.
• Gravitatsion töğonlar — beton yoki toşdan qurilgan massiv inşootlar bölib, suv bosimiga öz oğirligi bilan qarşilik körsatadi; ular mustahkam qoya zaminni talab qiladi.
• Tirgakli (kontrforsli) töğonlar — suv tomondagi qiya beton devori pastki tomondan bir qator tirgaklar bilan tutib turiladi.
• Ravoqli töğonlar — egilgan beton devor suv bosimini dara yon bağirlariga uzatadi; ular tor va mustahkam qoyali daralarda quriladi.

ÖzME'ga köra, suv bosimi kiçik bölgan joylarda yoğoç töğonlar qurilib, tirgaklar bilan mustahkamlanadi, metall töğonlar esa qimmatligi sababli kam qöllanadi. Zamonaviy töğonlarning aksariyati temir-betondan quriladi, ularning balandligi 300 m ga yetişi mumkin.

Inglizça Vikipediyaga köra, töğon majmuasi faqat suvni tutuvçi devordan iborat emas. Kema qatnaydigan daryolarda şlyuzlar, baliqlarning yuqoriga ötişi uçun maxsus yöllar, ortiqça suvni xavfsiz taşlaş uçun suv taşlağiçlar quriladi. Töğonlarning buzilişi oğir toşqinlar va qurbonlarga olib kelişi mumkin, şu sababli ularni loyihalaşning köp qoidalari ötmişdagi halokatlarni örganiş asosida işlab çiqilgan.