Jondor tumani

Jondor tumani — Buxoro viloyatidagi tuman; markazi — Jondor şaharçasi. Zarafşon daryosi quyi oqimining şimoli-ğarbida, Buxoro vohasi bilan çöl çegarasida joylaşgan. Tuman hududida Varaxşa kabi Örta Osiyoning muhim arxeologik yodgorliklari bor.1

ÖzME'ga köra, tuman 1935-yil 17-yanvarda tuzilgan. 1962-yil 24-dekabrda tugatilib, hududi Buxoro va Romitan tumanlari tarkibiga berilgan, 1967-yil 9-yanvarda esa qayta taşkil etilgan. Rusça Vikipediyaga köra, tuman 1930-yillarda Sverdlov tumani nomi bilan tuzilgan va 1992-yilda Jondor deb qayta nomlangan.

ÖzME'ga köra, tuman janubi-ğarbda Olot va Qoraköl, şarq va şimoli-şarqda Buxoro, Romitan va Peşku tumanlari bilan çegaradoş. Maydoni 5170 km². Yer yuzasi asosan tekislik; botqoqlik va şörxok joylar ham bor, hududning katta qismini Urganççöl va Örtaçöl yaylovlari egallaydi, tekisliklar orasida Uçboş, Şörquduq kabi döngliklar uçraydi.

Iqlimi keskin kontinental, çöl iqlimi. Bahor nam, yoz uzoq, quruq va jazirama, kuz qisqa, qiş nisbatan iliq, ba'zan ayozli; Urganççöl tomondan garmsel esib turadi. Iyulning örtaça harorati 28–30°, yillik örtaça harorat 15–16°; eng past harorat −27°, eng yuqorisi 45° gaça yetadi. Yiliga 125–130 mm atrofida yoğin tuşadi, uning asosiy qismi fevral–mart oylariga töğri keladi. Vegetatsiya davri 218 kun.

Suğoriladigan yerlar dastlab Zarafşon suvidan foydalangan; Amu-Buxoro maşina kanali, ayniqsa uning Jondor tarmoği qurilgaç, voha Amudaryo suvi bilan ta'minlanadi. Vohada madaniy ötloqi va böz tuproqlar, çöl qismida qumli, gipsli va taqir tuproqlar tarqalgan. Daryo bölarida qamiş, yulğun, buğdoyiq, şörxoklarda şöra, qumli çölda oq saksovul, quyonsuyak va selin ösadi. Hayvonot dunyosida sudraluvçilar va kemiruvçilar, quşlardan qirğovul, loyxörak va zarğaldoq uçraydi.

ÖzME'ga köra, 2001-yilda aholi 123,7 ming kişi bölgan; ularning 95,6 foizi özbeklar, şuningdek rus, tojik, qozoq, turkman va boşqa xalqlar vakillari yaşaydi. Örtaça ziçlik 1 km² ga 24 kişi bölsa-da, vohada bu körsatkiç 250–300 kişiga yetadi; aholining 93 foizi qişloqlarda istiqomat qiladi. Tuman tarkibida 1 şaharça va 13 qişloq fuqarolari yiğini bor edi; Rusça Vikipediyaga köra, 2011-yilda şaharçalar soni 9 taga yetgan.

Asosiy tarmoq qişloq xöjaligi bölib, asosan paxta yetiştiriladi; çorvaçilik, polizçilik va pillaçilik ham rivojlangan, tokzor va mevazorlar bor. ÖzME'ga köra, 1999-yilda suğoriladigan yerlar 28,2 ming gektarni taşkil etgan, çorvaçilik göşt-sut va jun-teri yetiştirişga ixtisoslaşgan. Örmon xöjaligi 66,4 ming gektar maydonda köçat yetiştiradi, qumli joylarda saksovul, qandim va çerkez östiriladi. Oziq-ovqat va yengil sanoat korxonalari — plastmassa, vino va konserva zavodlari, non va sut kombinatlari asosan tuman markazida joylaşgan. Rusça Vikipediya töqimaçilik, meva-sabzavot konservalari, vino va quriliş materiallari işlab çiqarişni qayd etadi. Hududdan Buxoro–Turkmanobod xalqaro avtomagistrali ötadi.

ÖzME tumandagi törtta yirik obidani sanab ötadi: Mahmud Torobiy daxmasi (XIII asr), Varaxşa yodgorligi, Şahri Islom qal'asi va Qizbibi me'moriy majmuasi (XVI asr). Rusça Vikipediyaga köra, tuman hududida Özbekiston madaniy merosi röyxatiga kiritilgan 62 ta arxeologik va 14 ta me'moriy yodgorlik bor, ulardan eng maşhurlari — qadimiy Varaxşa şahar xarobasi va Qizbibi maqbarasi. 1935-yildan «Jondor ovozi» tuman gazetasi naşr etiladi.