Som-hom tillari

Som-hom tillari, afroosiyo (afraziy) tillari — Şimoliy Afrikada, Atlantika okeani sohili va Kanar orollaridan Qizil dengizgaça bölgan hududda, şuningdek Ğarbiy Osiyo va Malta orolida tarqalgan tillar makrooilasi. Rusça Vikipediyaga köra, unga 400 ga yaqin til kiradi va ularda hozir taxminan 630 million kişi sözlaşadi; ÖzME esa 2000-yillar boşida sözlaşuvçilar sonini 320 milliondan ortiq deb körsatgan. Bu oila vakillari, rusça Vikipediyaga köra, insoniyat tarixida yozuvni birinçilardan bölib yaratgan xalqlar qatoriga kiradi.1

ÖzME'ga köra, «som-hom» («hom-som») atamasi rivoyatlardagi Nuh alayhissalomning öğillari — Som va Hom nomlaridan olingan. Rusça Vikipediyaga köra, Tavrotda Som semitlarning, Hom esa misrliklar, kuşitlar va ayrim liviyaliklarning bobokaloni sanaladi. 19-asr örtalarida Şimoliy Afrikaning bir qator tillarini «hom tillari» deb birlaştiriş ğoyasi paydo bölgan, biroq keyinçalik afrikadagi tillar alohida «hom» tarmoğini emas, balki yagona oilaning teng huquqli bir neça tarmoğini taşkil etişi aniqlangan. Şu bois ÖzME ham, rusça Vikipediya ham «som-hom tillari» atamasini eskirgan deb hisoblaydi. Rusça Vikipediyaga köra, 1950-yillarda amerikalik tilşunos Jozef Grinberg uning örniga «afroosiyo tillari» atamasini taklif qilgan; Rossiyada «afraziy tillari» nomi qabul qilingan.

ÖzME'ga köra, makrooila beş tarmoqqa bölinadi: som (semit) tillari, qadimgi misr tili, berber-liviya tillari, çad tillari va kuşit tillari. Ayrim tasniflarda oltinçi tarmoq sifatida omot tillari ham ajratiladi.

Som tarmoği sözlaşuvçilar soni va tarqaliş kölami böyiça yetakçi. ÖzME'ga köra, bugungi kunda qöllanadigan asosiy alifbolar — arab, lotin, yunon va hind yozuvlari — aynan şu tarmoqqa mansub finikiy tilining yozuvidan kelib çiqqan. Finikiy, akkad, oromiy, ugarit, qadimgi yahudiy tillari ölik tillardir. Eng keng tarqalgan jonli til — Arab tili; ÖzME'ga köra, unda 20 ga yaqin mamlakatda 200 milliondan ortiq kişi gaplaşadi. Rasmiy maqomga ega boşqa tillar qatoriga malta, amxar va Ivrit kiradi; mehriy, söqötra, tigray, tigre kabi kam sonli xalqlar tillari ham bor.

Misr tarmoği qadimgi misr tili va uning keyingi davomi — qibtiy (kopt) tilidan iborat. Rusça Vikipediyaga köra, misr tilining ilk yozma yodgorliklari miloddan avvalgi 4-ming yillik oxiri — 3-ming yillik boşiga oid bölib, u milodiy 5-asrgaça jonli til sifatida yaşagan. Qibtiy til yunon alifbosiga asoslangan yozuvga ega; u kundalik muomaladan çiqqan bölsa-da, hozirgaça Misrdagi qibtiy xristian çerkovining ibodat tili sifatida saqlanib qolgan.

Berber tarmoği Şimoliy Afrika va Sahroi Kabirdagi berber xalqlarining köplab til va şevalarini qamrab oladi: taşelxit, tuareg tillari, kabil, rif, tamazixt va boşqalar. Rusça Vikipediyaga köra, Marokaş aholisining qariyb 40 foizi, Jazoir aholisining esa taxminan 25 foizi berber tillarida sözlaşadi. Kanar orollarining tub aholisi tili — guanç tili 18-asrga kelib yöqolib ketgan. Tuareglar qadimgi liviya yozuviga borib taqaluvçi «tifinag» yozuvidan foydalanadi.

Kuşit tarmoği tillari asosan Efiopiya va Somalida, şuningdek Keniya, Tanzaniya, Sudan va boşqa Şimoli-Şarqiy Afrika mamlakatlarida tarqalgan. ÖzME'ga köra, ular 50 dan ortiq til va şevani öz içiga oladi, eng yiriklari — somali, oromo, afar, sidamo tillari.

Çad tarmoği 150 dan ortiq tilni birlaştiradi va ğarbiy, markaziy hamda şarqiy guruhlarga bölinadi. Ular Nigeriya, Kamerun va Çad kölining atrofida tarqalgan. ÖzME'ga köra, eng yirik çad tili — Xausa bölib, unda 30 milliondan ortiq kişi sözlaşadi va u turli xalqlar orasida aloqa tili vazifasini ham ötaydi.

Rusça Vikipediyaga köra, bu tillarning qarindoşligi umumiy özak va grammatik morfemalarda, fonetika va sintaksis xususiyatlarida namoyon böladi; masalan, köpçilik tillarda grammatik ayol jinsi «-t» qöşimçasi bilan ifodalanadi. ÖzME'ga köra, tarmoqlar bir-biridan juda erta ajralib, uzoq vaqt boşqa tillar qurşovida rivojlangani sababli ular ança uzoqlaşib ketgan, qiyosiy-tarixiy tadqiqotlar esa barça tarmoqlar uçun umumiy bölgan mingga yaqin söz özagini aniqlagan. Köpçilik olimlar, rusça Vikipediyaga köra, bu tillar Şimoli-Şarqiy Afrikada yoki Levantda paydo bölgan deb hisoblaydi.