Som-hom tillari

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 522–523-b. — ziyouz.com

Som-hom tillari SOM-HOM TILLARI, afrika osiyo tillari — Afrikaning Atlantika okeani qirğoği va Kanar o.laridan Qizil dengiz qirğoğigaça bölgan şim. qismida, Ğarbiy Osiyo xamda Malta o.da tarqalgan tillar makrooilasi. S.h.t. da (asosan, arab tilining turli lahjalarida) sözlaşuvçilarning guruhlari şu tillar tarqalgan mintaqadan taşqaridagi köpgina mamlakatlarda ham uçraydi. Sözlaşuvçilarning umumiy soni 320 mln. kişidan ortiq. S.h.t. 5 tarmoqqa bölinadi: som tillari, qad. misr tili, barbarliviya tillari, çad tillari, kuşit tillari. Ba'zi tasniflarda 6tarmoq sifatida omot tillari körsatilsada, bu fikr hali töliq tasdiqlanmagan.

S.h.t.ning som tarmoği tarqaliş va sözlaşuvçilar soni böyiça alohida örin tutadi. Insoniyat hoz. kunda foydalanib kelayotgan eng asosiy alifbolar (arab, lotin, yunon, qad. va hoz. hind) uşbu tarmoqqa mansub finikiy tili yozuvidan kelib çiqqan. Finikiy tili, şuningdek, akkad, oromiy, ugarit, qad. yahudiy, nabotiy, falastin va b. bir qança tillar ölik tillardir. Illy tarmoqdagi eng keng tarqalgan til arab tilidpr. Unda 20 ga yaqin arab mamlakatlaridagi 200 mln. dan ortiq kişi sözlaşadi. Yana jonli tillardan rasmiy til darajasidagi malta, amxara, ivrit tillarini, şuningdek, kam sonli aholi sözlaşadigan mehriy, jibboliy, söqötra, tigray, tigre, argobba kabi tillarni körsatiş mumkin. Misr tarmoği Qad. Misrda mil. av. 4ming yillik oxiridan mil. 5-a.gaça bölgan davrga mansub iyeroglifik yodgorliklar va demotik (xalqona) yozuvdagi hujjatlardan ma'lum qad. misr tilini hamda qibtiy (kopt) tilini (qad misr tilining 3—17-a.lardagi davomçisi) qamrab oladi. Qibtiy til yunon alifbosi asosidagi yozuvga ega, u 17-a. dan umumiste'moldan çiqqan, lekin hoz. gaça Misrdagi pravoslav çerkovining ibodat tili hisoblanadi. Barbarliviya tarmoği Şim. Afrika va Sahroi Kabirda tarqalgan barbar xalqlarining köplab til va laxjalarini kamrab oladi. Bular: taşelxit (şilx, şlux); tuareg tillari (tamaşek, taneslemt, gxat); zenet tillari (rif, senxayya, kabil); zenaga, tamazigxt va b. Uşbu tarmoqqa qad. liviya tillari va guanç (Kanar o.lari) kabi ulik tillar ham kiradi. Kuşit tarmoğiga kiruvçi tillar, asosan, Efiopiya va Somalida, şuningdek, Keniya, Tanzaniya, Uganda, Sudan va b. Şim.Şarqiy Afrika mamlakatlarida tarqalgan (50 dan ortiq til va lahjalar). Sözlaşuvçilar soni 30 mln. kişiga yaqin. Bu tarmoqda somali, oromo, badaviya, sidamo, afarsaxo kabilar yirik tillar hisoblanadi. Çad tarmoği 150 dan ortiq til va lahjalarni qamrab oladi va 3 guruhga: ğarbiy çad, markaziy çad, şarqiy çad guruxdariga bölinadi. Markaziy Sudanda, Nigeriya, Kamerun va Çad Respublikasining Çad köli atrofidagi hududlarida qöllanadigan mazkur tillarning eng yirigi xausa bölib, u qabila va elatlararo aloqa vositasi ham hisoblanadi (unda 30 mln. dan ortiq kişi sözlaşadi). Umuman, çad tillarida 40 mln.ga yaqin kişi sözlaşadi.

Mazkur tasnif bir kadar nisbiydir, çunki mazkur tillar paydo böliş davri, özaro yaqin aloqalarning yöqolişi, turli sabablar bilan boşqa tillar qurşovi va ta'sirida qolişi tufayli birbirlaridan ança uzokdaşib ketganlar. Olib borilgan qiyosiy-tarixiy tadqiqotlar faqat 1000 ga yaqin söz özaklarining S.h.t. uçun umumiy böla olişini körsatgan. Hoz. kunda «Somhom tillari» yoki «Homsom tillari» (rivoyatlarga köra, Nuğ alayhissalomning öğillari Hom va Som nomidan) termini umumiy tilşunoslikda eskirgan hisoblanib, uning örnida «Afroosiyo tillari» («AfrikaOsiyo tillari») termini qöllanmoqda. S.h.t. ning boşqa xususiyatlari haqida tegişli maqolalarda ma'lumot berilgan (q. Arab tili, Amxara tili, Barbar tili, Ivrit, Kuşit tillari, Misr tili, Oromo tili, Somali tili, Xausa).

Ad.: Dyakonov I. M., Semitoxamitskiye yaziki, M., 1965; Porxomovskiy V. Ya., Afraziyskiye yaziki. V kn.: Sravnitelno istoriçeskoye izuçeniye yazikov raznix semey. Zadaçi i perspektivi, M., 1982.

Abduvahob Madvaliyev.

Q.: Amxara tili, Arab tili, Barbar tili, Ivrit, Kuşit tillari, Misr tili, Oromo tili, Xausa, Xausa

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СОМ-ҲОМ ТИЛЛАРИ, африка осиё тиллари — Африканинг Атлантика океани қирғоғи ва Канар о.ларидан Қизил денгиз қирғоғигача бўлган шим. қисмида, Ғарбий Осиё хамда Мальта о.да тарқалган тиллар макрооиласи. С.ҳ.т. да (асосан, араб тилининг турли лаҳжаларида) сўзлашувчиларнинг гуруҳлари шу тиллар тарқалган минтақадан ташқаридаги кўпгина мамлакатларда ҳам учрайди. Сўзлашувчиларнинг умумий сони 320 млн. кишидан ортиқ. С.ҳ.т. 5 тармоққа бўлинади: сом тиллари, қад. миср тили, барбарливия тиллари, чад тиллари, кушит тиллари. Баъзи таснифларда 6тармоқ сифатида омот тиллари кўрсатилсада, бу фикр ҳали тўлиқ тасдиқланмаган.

С.ҳ.т.нинг сом тармоғи тарқалиш ва сўзлашувчилар сони бўйича алоҳида ўрин тутади. Инсоният ҳоз. кунда фойдаланиб келаётган энг асосий алифболар (араб, лотин, юнон, қад. ва ҳоз. ҳинд) ушбу тармоққа мансуб финикий тили ёзувидан келиб чиққан. Финикий тили, шунингдек, аккад, оромий, угарит, қад. яҳудий, наботий, фаластин ва б. бир қанча тиллар ўлик тиллардир. Illy тармоқдаги энг кенг тарқалган тил араб тилидпр. Унда 20 га яқин араб мамлакатларидаги 200 млн. дан ортиқ киши сўзлашади. Яна жонли тиллардан расмий тил даражасидаги мальта, амхара, иврит тилларини, шунингдек, кам сонли аҳоли сўзлашадиган меҳрий, жибболий, сўқўтра, тиграй, тигре, аргобба каби тилларни кўрсатиш мумкин. Миср тармоғи Қад. Мисрда мил. ав. 4минг йиллик охиридан мил. 5-а.гача бўлган даврга мансуб иероглифик ёдгорликлар ва демотик (халқона) ёзувдаги ҳужжатлардан маълум қад. миср тилини ҳамда қибтий (копт) тилини (қад миср тилининг 3—17-а.лардаги давомчиси) қамраб олади. Қибтий тил юнон алифбоси асосидаги ёзувга эга, у 17-а. дан умумистеъмолдан чиққан, лекин ҳоз. гача Мисрдаги православ черковининг ибодат тили ҳисобланади. Барбарливия тармоғи Шим. Африка ва Саҳрои Кабирда тарқалган барбар халқларининг кўплаб тил ва лахжаларини камраб олади. Булар: ташелхит (шилх, шлух); туарег тиллари (тамашек, танеслемт, гхат); зенет тиллари (риф, сенхайя, кабил); зенага, тамазигхт ва б. Ушбу тармоққа қад. ливия тиллари ва гуанч (Канар о.лари) каби улик тиллар ҳам киради. Кушит тармоғига кирувчи тиллар, асосан, Эфиопия ва Сомалида, шунингдек, Кения, Танзания, Уганда, Судан ва б. Шим.Шарқий Африка мамлакатларида тарқалган (50 дан ортиқ тил ва лаҳжалар). Сўзлашувчилар сони 30 млн. кишига яқин. Бу тармоқда сомали, оромо, бадавия, сидамо, афарсахо кабилар йирик тиллар ҳисобланади. Чад тармоғи 150 дан ортиқ тил ва лаҳжаларни қамраб олади ва 3 гуруҳга: ғарбий чад, марказий чад, шарқий чад гурухдарига бўлинади. Марказий Суданда, Нигерия, Камерун ва Чад Республикасининг Чад кўли атрофидаги ҳудудларида қўлланадиган мазкур тилларнинг энг йириги хауса бўлиб, у қабила ва элатлараро алоқа воситаси ҳам ҳисобланади (унда 30 млн. дан ортиқ киши сўзлашади). Умуман, чад тилларида 40 млн.га яқин киши сўзлашади.

Мазкур тасниф бир кадар нисбийдир, чунки мазкур тиллар пайдо бўлиш даври, ўзаро яқин алоқаларнинг йўқолиши, турли сабаблар билан бошқа тиллар қуршови ва таъсирида қолиши туфайли бирбирларидан анча узокдашиб кетганлар. Олиб борилган қиёсий-тарихий тадқиқотлар фақат 1000 га яқин сўз ўзакларининг С.ҳ.т. учун умумий бўла олишини кўрсатган. Ҳоз. кунда «Сомҳом тиллари» ёки «Ҳомсом тиллари» (ривоятларга кўра, Нуғ алайҳиссаломнинг ўғиллари Ҳом ва Сом номидан) термини умумий тилшуносликда эскирган ҳисобланиб, унинг ўрнида «Афроосиё тиллари» («АфрикаОсиё тиллари») термини қўлланмоқда. С.ҳ.т. нинг бошқа хусусиятлари ҳақида тегишли мақолаларда маълумот берилган (қ. Араб тили, Амхара тили, Барбар тили, Иврит, Кушит тиллари, Миср тили, Оромо тили, Сомали тили, Хауса).

Ад.: Дьяконов И. М., Семитохамитские языки, М., 1965; Порхомовский В. Я., Афразийские языки. В кн.: Сравнительно историческое изучение языков разных семей. Задачи и перспективы, М., 1982.

Абдуваҳоб Мадвалиев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.