Muzey

Muzey (yunonça «museion» — muzalarga bağişlangan joy) — tabiat tarixi, moddiy va ma'naviy madaniyat yodgorliklarini töplaş, saqlaş, örganiş va namoyiş etiş bilan şuğullanadigan ilmiy va ma'rifiy muassasa. ÖzME'ga köra, muzey xazinasida asosan moddiy buyumlar va san'at asarlari, şuningdek tarixiy qimmatga ega qölyozmalar, hujjatlar va kitoblar saqlanadi. Rusça Vikipediyaga köra, «muzey» sözi dastlab san'at va fanga oid buyumlar töplamini anglatgan, 18-asrdan ular joylaşgan bino, 19-asrdan esa u yerda olib boriladigan ilmiy tadqiqotlar ham şu tuşunçaga kirgan.1

ÖzME'ga köra, zamonaviy muzeylar uçun tadqiqot va ta'lim-tarbiya vazifalarining birligi xos. Ular töplamlarni butlaydi va örganadi, eksponatlarni saqlaş va ta'mirlaş tartibini işlab çiqadi, kataloglar va monografiyalar naşr etadi. Muzey faoliyatining asosiy şakllari — ekspozitsiya va körgazmalar, tomoşabinlar bilan işlaşning eng muhim usuli esa ekskursiyadir. Rusça Vikipediyaga köra, 20-asrning 60-yillaridan muzeylar bolalar va kattalar uçun maxsus pedagogik loyihalar yurita boşlagan, internet rivoji bilan esa virtual muzeylar paydo bölgan.

ÖzME muzeylarni ijtimoiy vazifasiga köra ilmiy-ma'rifiy, tadqiqot va öquv muzeylariga, sohasiga köra tarix, tabiatşunoslik, san'at, adabiyot, texnika va boşqa yönalişlarga ajratadi; memorial va ölkaşunoslik muzeylari ham alohida turlar hisoblanadi. Rusça Vikipediya, şuningdek, arxeologik, bolalar, idoraviy va interaktiv muzeylarni sanab ötadi.

ÖzME'ga köra, muzeylarning ötmişdoşlari qadimda buyumlar xöjalik boyligi sifatida emas, balki xotira va estetik qadriyat sifatida saqlana boşlagan davrda paydo bölgan; bunga Krit orolidagi Knoss saroyi xazinasi (miloddan avvalgi 16-asr) va Nineviya saroy kutubxonasi misol böladi. Rusça Vikipediyaga köra, ta'lim muassasasi sifatidagi birinçi «Museion» taxminan miloddan avvalgi 290-yilda Aleksandriyada Ptolemey I tomonidan taşkil etilgan: unda öqiş xonalari, botanika va hayvonot boği, rasadxona va kutubxona bölgan; miloddan avvalgi 1-asrga kelib bu kutubxonada 750 mingdan ortiq qölyozma saqlangan.

ÖzME'ga köra, Qadimgi Rimda xususiy san'at töplamlari yuzaga kelgan, örta asrlarda esa qimmatbaho buyumlar ibodatxona va monastirlarda saqlangan. Ilmiy maqsadli muzeylar buyuk geografik kaşfiyotlar va Uyğoniş davrida paydo bölgan: hayvon va ösimlik namunalari, minerallar, astronomiya asboblari, etnografik buyumlar töplangan saroy kolleksiyalari — kunstkameralar şuhrat qozongan. Florensiyadagi Mediçilar töplami, Rimdagi Vatikan va Drezden kolleksiyalari şu davrga mansub.

Rusça Vikipediyaga köra, yangi turdagi birinçi ommaviy muzey 1753-yilda oçilgan London Britaniya muzeyi bölgan, Fransuz inqilobi davrida esa 1793-yilda oçilgan Luvr birinçi yirik ommaviy muzeyga aylangan. 1946-yilda muzeylarni qöllab-quvvatlaş uçun Xalqaro muzeylar kengaşi (ICOM) tuzilgan; u YUNESKO bilan yaqin hamkorlikda işlaydi va 115 mamlakatdan 27 500 dan ortiq a'zoni birlaştiradi.

ÖzME'ga köra, Özbekistonda muzeylar 19-asrning ikkinçi yarmida taşkil etila boşlagan. 20-asr boşida respublikada bor-yöği uçta muzey bölgan: Toşkent ölkaşunoslik muzeyi (1876; hozirgi Özbekiston tarixi muzeyi), Samarqand xalq muzeyi (1896) va Farğona xalq muzeyi (1899). Ularning töplamlari kiçik va tasodifiy bölgan.

1920-yillardan turli sohadagi muzeylar oçila boşlagan, madaniyat yodgorliklari davlat muhofazasiga olingan, ilmiy ekspeditsiyalar orqali kolleksiyalar töplangan. ÖzME'ga köra, mamlakatdagi yirik muzeylar qatoriga Özbekiston tarixi muzeyi, Temuriylar tarixi davlat muzeyi, Özbekiston san'at muzeyi (1918), Özbekiston xalqlari madaniyati va san'ati tarixi muzeyi hamda Özbekiston tabiat muzeyi kiradi. Deyarli barça viloyatlarda ölkaşunoslik muzeylari va jahon ahamiyatiga molik memorial muzeylar faoliyat yuritadi.

ÖzME'ga köra, muzeylarning xalqaro aloqalarida körgazmalar almaşinuvi yetakçi örin tutadi: ular öz xazinalarini boşqa mamlakatlarga körgazmaga yuboradi va xorijiy körgazmalarni qabul qiladi. Bu milliy madaniyatlarning özaro boyişiga va xalqlar örtasidagi hamjihatlikka xizmat qiladi.