Determinizm

Determinizm (lotinça determino — «aniqlayman», «belgilayman») — olamdagi barça hodisa va jarayonlar özaro obyektiv, qonuniy aloqada bölib, bir-birini sababiy ravişda taqozo etişi haqidagi falsafiy ta'limot. ÖzME'ga köra, uning qarama-qarşisi indeterminizmdir. Rusça Vikipediya determinizmni hamma narsa umumiy sababiyatga böysunişi haqidagi ta'limot sifatida ta'riflaydi.1

ÖzME'ga köra, determinizmning mazmuni sababiyat tuşunçasida ifodalanadi: muayyan şaroitda bir hodisa — sabab — zaruriyat tuğdiradi va bu boşqa bir hodisa — oqibatni yuzaga keltiradi. Bu boğlanişlar inson ongiga boğliq emas. Rusça Vikipediyaga köra, determinizmning keskin şaklida olamda faqat bitta, oldindan aniq belgilangan kelajak mavjud deb hisoblanadi; bunday talqin fatalizmga yaqinlaşadi va inson tanlovi hamda şaxsiy javobgarlik masalasini keskin qöyadi.

Rusça Vikipediyaga köra, hodisalarni nima belgilaşiga qarab determinizmning bir neça körinişi farqlanadi. Teologik determinizmda hamma narsa taqdir yoki ilohiy iroda bilan oldindan belgilangan deb qaraladi. Kosmologik determinizm hodisalarni tabiat qonunlari bilan, antropologik-axloqiy determinizm inson irodasi bilan, ijtimoiy determinizm esa jamiyat taraqqiyoti bilan izohlaydi.

ÖzME'ga köra, determinizmni qadimgi yunon faylasuflari Geraklit, Demokrit va Epikur, şuningdek Şarq mutafakkirlari Forobiy, Abu Ali ibn Sino, Abu Rayhon Beruniy, Uluğbek va boşqalar e'tirof etgan.

Rusça Vikipediyaga köra, mutlaq determinizmning yirik tarafdori fransuz olimi Pyer-Simon Laplas bölgan. U olamdagi barça zarralarning holati va tezligini bilgan aql koinotdagi har qanday hodisani aniq oldindan ayta olişini taxmin qilgan; bu faraziy mavjudot keyinçalik «Laplas demoni» deb atalgan. Klassik fizika ham olamni barça jarayonlar qonuniy keçadigan va tasodifga örin qolmaydigan ulkan mexanizm sifatida tasavvur qilgan.

ÖzME'ga köra, determinizm tamoyili ilmiy bilişning barça sohalarida yönaltiruvçi asos va haqiqatni anglaşning samarali vositasi bölib xizmat qiladi. Rusça Vikipediyaga köra ham, u tabiat, jamiyat va tafakkurdagi sababiyat va qonuniyatlarni izlaşga yönaltiruvçi ilmiy metodologiyaning muhim qismi hisoblanadi.

Biroq 19-asrdan boşlab ehtimollar nazariyasiga asoslangan statistik nazariyalar rivojlangan; ular dastlab gazlar kabi köp sonli, nisbatan mustaqil harakatlanuvçi zarralardan iborat tizimlarni tavsiflagan. Rusça Vikipediyaga köra, 20-asrning birinçi yarmida paydo bölgan kvant mexanikasi tamoyilan nodeterministik nazariya sanaladi: masalan, radiy atomining eng töliq tavsifi ham uning qaçon parçalanişini aniq aytib berolmaydi, faqat muayyan vaqt içida parçalaniş ehtimolini hisoblaş mumkin.