Oltoy ölkasi

Oltoy ölkasi — Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi ölka; Ğarbiy Sibirning janubida, Ob daryosining yuqori oqimi hamda uni hosil qiluvçi Biya va Katun daryolari havzasida joylaşgan. Markazi — Barnaul şahri. ÖzME'ga köra, ölka 1937-yil 28-sentabrda taşkil etilgan. Rusça Vikipediyaga köra, u Sibir federal okrugiga kiradi, ğarb va janubda Qozoğiston bilan, şimolda Novosibirsk va Kemerovo viloyatlari bilan, janubi-şarqda esa Oltoy Respublikasi bilan çegaradoş.12

ÖzME'ga köra, 1917-yilgaça hudud Tomsk guberniyasi tarkibida bölgan, 1917-yilda Oltoy guberniyasi tuzilgan, 1925-yildan esa Sibir ölkasi (1930-yildan Ğarbiy Sibir ölkasi) tarkibiga kirgan. 1991-yilda ölka tarkibidan Toğli Oltoy ajralib çiqqan, u 1992-yildan Oltoy Respublikasi deb ataladi. Inglizça Vikipediyaga köra, ölka hududi turli davrlarda Xunnu davlati, Juan-juan xoqonligi, Möğullar imperiyasi, Oltin Orda va Jungar xonligi tarkibida bölgan.

Rusça Vikipediyaga köra, ölka şarqdan ğarbga taxminan 600 km, şimoldan janubga 400 km ga çözilgan. ÖzME'ga köra, Ob daryosi uni ikki qismga ajratadi: şarqiy qismda Salair kryaji etaklari va yon bağirlari, ğarbiy qismda Kulunda tekisligi va Ob böyi platosi joylaşgan; janubi-şarqni Oltoy toğlarining tarmoqlari egallaydi. ÖzME maydonni 169,1 ming km² deb körsatadi, inglizça Vikipediyada esa 167 996 km² deb berilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, eng baland nuqtasi — Mayak Şangina çöqqisi (2490 m).

Iqlimi kontinental, ğarbiy tekisliklarda keskin kontinental. Rusça Vikipediyaga köra, iyulning örtaça maksimal harorati +26…+28 °C, yanvarning örtaça minimal harorati −20…−24 °C; yillik yoğin ğarbda 230 mm dan şarqiy toğlarda 600–700 mm gaça ortib boradi. Qor qoplami odatda noyabrning ikkinçi ön kunligida tuşib, aprel boşlarida eriydi. ÖzME va inglizça Vikipediyaga köra, yirik köllari — Kulunda, Kuçuk va Katta Yarovoye. ÖzME'ga köra, tekisliklarda asosan qora tuproq tarqalgan, daşt ösimliklari esa deyarli qolmagan — köp yerlar haydalgan; hududning uçdan bir qismini örmon qoplagan. Daştlarda kemiruvçilar va daşt quşlari, toğlarda los, maral, toğ eçkisi va toğ qöyi yaşaydi.

Inglizça Vikipediyaga köra, 2021-yilgi röyxatda ölka aholisi 2 163 693 kişi bölgan (ÖzME 1998-yil uçun 2672 ming kişini qayd etgan). Aholining 58,1 foizi şaharlarda yaşaydi. Millati körsatilganlar orasida ruslar 95,5 foiz, nemislar 1,3 foizni taşkil etadi; ukrainlar, qozoqlar va boşqa xalqlar vakillari ham bor. Yirik şaharlar — Barnaul, Biysk va Rubtsovsk.

ÖzME'ga köra, sanoatning asosiy tarmoqlari — maşinasozlik va metallsozlik (traktor, qişloq xöjaligi maşinalari, buğ qozonlari, yuk vagonlari, dizel dvigatellari işlab çiqariş), kimyo va neft kimyosi (avtomobil şinalari, sun'iy tola), oziq-ovqat, yengil sanoat, konçilik va yoğoçsozlik. Ölka korxonalari maişiy texnika — kir yuviş maşinalari, televizorlar, benzinli arralar ham çiqargan. Inglizça Vikipediyaga köra, ölka tabiiy resurslarga boy: qörğoşin, marganets, volfram, molibden, boksit, oltin va temir rudasi zaxiralari bor.

Qişloq xöjaligi muhim örin tutadi: ÖzME'ga köra, ğalla, kungaboqar, qand lavlagi, ziğir, kartoşka va sabzavot yetiştiriladi, sut-göşt çorvaçiligi, qöyçilik, parrandaçilik, asalariçilik rivojlangan, toğlarda ola kiyik va marallar boqiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, ölka gerbidagi buğdoy boşoqlari ham dehqonçilikning asosiy tarmoq ekanini anglatadi. Biyskdan Mongoliyaga Çuya trakti ötadi, Ob daryosida kemalar qatnaydi.

ÖzME'ga köra, ölkaning janubi-şarqiy qismida Oltoy qöriqxonasi joylaşgan, balneologik va iqlimiy kurortlar bor. Inglizça Vikipediyaga köra, mintaqa biologik xilma-xilligi bilan ajralib turadi: 1,6 million gektardan ortiq hudud YUNESKO Jahon merosi sifatida e'tirof etilgan, bu yerda yöqolib ketiş xavfi ostidagi qor qoploni kabi noyob hayvonlar yaşaydi.