Qofiya

Qofiya ([[Arab tili|arabça]] — «ergaşiş», «izidan boriş») — şe'r misralarining ma'lum bir örnida, odatda oxirida, tovuş jihatdan bir-biriga mos sözlar yoki söz birikmalarining muntazam takrorlanib turişi. Rusça Vikipediya qofiyani (rifmani) ikki yoki undan ortiq söz oxiridagi ohangdoşlik deb ta'riflaydi va uni alliteratsiya hamda assonansdan farqlaydi: ular matnning istalgan joyida uçraşi mumkin, qofiya esa misradagi aniq örni bilan belgilanadi.12

ÖzME'ga köra, qofiyadoş sözlarning ohangdoşligi özakning özak bilan yoki qöşimçaning qöşimça bilan uyğunlaşişidan hosil böladi. Qofiya şe'rning mazmuni, janri, şakli va kompozitsiyasida salmoqli örin tutadi. Avvalo u şe'rga ritm va musiqiylik bağişlaydi. Şoir odatda asosiy ğoyani taşuvçi sözni misraning eng közga taşlanadigan joyiga — köpinça oxiriga qöyadi, natijada qofiya mazmunni ta'sirli yetkazişga xizmat qiladi.

Qofiya misralarni bir-biriga bağlab, bayt yoki band kabi yirikroq şe'riy birliklarni hosil qiladi, şe'rning intonatsiyasini yaratadi. Radif bölmagan şe'rlarda u misra çegarasini aniq belgilab, ritmik qatorlarni taşkil etişda asosiy rol öynaydi. Rusça Vikipediyada keltirilgan psixologik izohga köra, qofiya nutqni eşitiş uçun yoqimliroq va idrok etiş uçun yengilroq qiladi: ikkinçi qofiyadoş söz yangraganda tinglovçi ongida birinçisi qayta jonlanadi va misralar orasidagi mazmuniy boğliqlik mustahkamlanadi.

ÖzME'ga köra, turkiy xalqlar oğzaki ijodida qofiyaning oddiy söz takroridan tortib mukammal mustaqil turlarigaça bölgan şakllari uçraydi. Özbek oğzaki va yozma adabiyotida qofiyaning şakllanişida saj', ya'ni qofiyali nasr muhim örin tutgan. Bunga Örxun-Yenisey bitiklari va 11-asrda Mahmud Koşğariy yozgan «Devonu luğotit turk»dagi şe'riy parçalar misol böladi.

Arablar istilosidan keyin turkiy şe'riyatga aruz tizimi kirib kelgan, 9–10-asrlarda esa arab va fors şe'riyatida mumtoz qofiya nazariyasi işlab çiqilgan.

Bu nazariyaga köra qofiyaning asosi bitta tayanç tovuş (harf) — raviydir. Raviy söz özagi yoki negiz oxiridagi undoş, çöziq unli, ba'zan qisqa unli bölişi mumkin. Masalan, «gul — bulbul» juftligida «l», «vafo — jafo» juftligida «o» raviy vazifasini bajaradi. Raviysiz qofiya hosil bölmaydi.

Raviydan oldin va keyin törttadan qöşimça unsur kelişi mumkin. Raviydan oldingilari qayd, ridf, ta'sis va daxil deb ataladi: masalan, ridf — raviy oldidagi çöziq unli, qayd — raviy oldidagi harakatsiz undoş. Raviydan keyingi unsurlar vasl, xuruj, mazid va noira deyiladi; ulardan vasl raviyga bevosita yoki boşqa tovuş orqali qöşilgan tovuşdir («ulfatim — suhbatim» juftligidagi «m» kabi).

ÖzME'ga köra, 20-asr boşlaridan özbek şe'riyatida barmoq vazni ustunlik qila boşlagaç, mumtoz nazariyaga murojaat kamaygan va yangi — polirifma nazariyasi paydo bölgan. Unda qofiya «tirgak tovuş»ga tayanadi; tirgak tovuş raviy kabi qat'iy emas, talaffuzi va hosil böliş örni yaqin bölgan istalgan tovuşlar bu vazifani bajara oladi. Şu asosda töliq (töq) va notöliq (oç), sodda va murakkab, oçiq va yopiq, taxminiy qofiyalar ajratiladi.

Qofiyadoş sözlarning soni, mazmuni va örniga qarab zulqofiyatayn (qöş qofiya), tarse' (bayt ikki misrasidagi barça sözlarning özaro ohangdoş bölişi), kinoyaviy, kontrast, metaforik, tajnisli kabi turlar farqlanadi. Misradagi örniga köra anaforik (boşida), içki (örtasida) va epiforik (oxirida) qofiyalar bor.

Rusça Vikipediya urğu örniga köra erkak, ayol, daktilik va giperdaktilik qofiyalarni, joylaşişiga köra esa juft (aabb), kesişgan (abab), halqasimon (abba) va yaxlit (aaaa) qofiyalanişni ajratadi.

ÖzME'ga köra, bugungi özbek şe'riyatida sarbast (erkin şe'r) tobora köproq örin egallayotgani bunday asarlarda qofiyaning tabiati va vazifasini alohida örganişni talab qilmoqda.