Xiva mudofaasi

Xiva mudofaasi — 1873-yilda Rossiya imperiyasi qöşinlarining Xiva xonligiga qarşi uyuştirgan harbiy yurişi paytida xonlik qöşinlari va aholisining qarşiligi. ÖzME bu voqeani Rossiyaning Örta Osiyoni bosib oliş jarayonining bir qismi sifatida baholaydi. Yuriş 1873-yil 29-mayda Xivaning taslim bölişi bilan yakunlangan, xonlik esa Rossiya protektoratiga aylangan.1

Rusça Vikipediyaga köra, 1870-yillarga kelib Rossiya Buxoro amirligi va Qöqon xonligini öz ta'siri ostiga olgan va Xiva xonligi Örta Osiyodagi söngi mustaqil davlat bölib qolgan edi. ÖzME'ga köra, 1872-yil oxirida Peterburgda harbiy vazir raisligida Turkiston va Orenburg general-gubernatorlari hamda Kavkaz noibligi vakillari qatnaşgan yopiq kengaş xonlikni bosib oliş haqida qaror qabul qilgan. Turkiston general-gubernatori Kaufman yuriş oldidan Buxoro amiri va Qöqon xoniga Xivaga yordam bermaslik talabi bilan maktub yöllagan.

ÖzME'ga köra, xonlik ixtiyorida 27 ta eski töp, 2 ming otliq va 4 ming navkardan iborat qöşin bölgan. Rossiya qöşini esa son jihatidan ham, qurol-yaroğ va texnika jihatidan ham ustun edi. Rusça Vikipediyaga köra, Toşkent, Orenburg, Manğişloq va Krasnovodskdan çiqqan tört otryadning umumiy soni 12–13 ming kişi, 56 töp bölgan; ularga Orol flotiliyasi ham yordam bergan. Otryadlarga Kaufman, general Veryovkin, polkovniklar Lomakin va Markozov qömondonlik qilgan. Krasnovodsk otryadi suvsizlik tufayli ortga qaytişga majbur bölgan.

ÖzME'ga köra, xon masalani tinç yöl bilan hal qilişga urinib natija ololmagaç, harbiy kengaş çaqirgan. Mudofaa uçun özbek va turkman yigitlaridan iborat ikki guruh tuzilgan, ularga Matmurod devonbegi, Mahmud yasovulboşi, Yoqubbek qalmoq, Eltuzar inoq va Bobo mehtar boşçilik qilgan. Xorazmliklar qulay joylarda bosqinçilarga hujum qilib turgan. Rusça Vikipediyaga köra, may oyining ikkinçi yarmida Xöjayli, Manğit va Kat yaqinida qattiq janglar bölgan, Manğit şahri yondirilgan. ÖzME yurişni yöldagi şahar va qişloqlarning talon-taroj qilinişi va aholining qirilişi bilan kuzatilgan deb tasvirlaydi.

Rusça Vikipediyaga köra, 28-mayda birlaşgan Orenburg va Manğişloq otryadlari Şohobod darvozasiga hujum qilgan, 29-mayda Kaufman qöşini şaharga janubdan kirgan va xivaliklar taslim bölgan. ÖzME xon ortiqça qon tökilmasligi uçun Kaufman huzuriga elçilar yuborganini, ammo taklif javobsiz qolganini, xon xonadonidagi özaro nizolar esa qarşilikni zaiflaştirganini yozadi.

Söngra Gandimiyon tinçlik şartnomasi imzolanib, xonlik Rossiya protektoratini tan olgan. Rusça Vikipediyaga köra, xonlikka 2,2 mln rubl tovon tölaş majburiyati yuklangan, şaharda 10 ming qul ozod qilingan. ÖzME'ga köra, xon saroyidagi taxt, oltin va kumuş buyumlar, qimmatbaho matolar va nodir qölyozmalar ölja sifatida Peterburgga olib ketilgan. Rusça Vikipediyaga köra, Xiva xonlarining taxti hozir Moskva Kremlining Qurol-yaroğ palatasida saqlanadi.