Ğarbiy Sahroi Kabir

Ğarbiy Sahroi Kabir — Afrikaning şimoli-ğarbida, Sahroi Kabir çölining ğarbiy qismida, Atlantika okeani sohilida joylaşgan hudud. Şimolda Marokaş, şimoli-şarqda Jazoir, şarq va janubda Mavritaniya bilan çegaradoş. ÖzME'ga köra, maydoni 266 ming km², Inglizça Vikipediya esa 272 ming km² raqamini keltiradi. Inglizça Vikipediyaga köra, BMT bu hududni özini özi boşqarmaydigan hududlar röyxatiga kiritgan; uning siyosiy maqomi hozirgaça hal etilmagan va ba'zan «Afrikaning söngi mustamlakasi» deb ataladi.1

ÖzME'ga köra, hudud ikki qismdan — şimoldagi Sagiyat al-Hamra va janubdagi Rio-de-Oro dan iborat. Yer yuzasi asosan tekislik bölib, eng baland joylari şimoli-şarqda, Atlas toğlari etaklarida joylaşgan. Iqlimining katta qismi tropik çöl iqlimi, sohilda esa biroz yumşoqroq. Yillik yoğin 50–200 mm, daryolar faqat mavsumiy oqadi. Ösimliklari buta va ötlardan iborat, vohalarda akatsiya va palma ösadi. Hayvonot dunyosida tuyoqlilar, sudraluvçilar va mayda kemiruvçilar köp; qirğoq böyidagi suvlar baliqqa boy.

ÖzME'ga köra, hudud fosforit, temir va mis rudalari, kaliy tuzi, neft va boşqa qazilmalarga boy. Aholi asosan çorvaçilik bilan şuğullanadi: tuya, qöy va eçki boqiladi, arpa va buğdoy ekiladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, hudud aholisi taxminan 600 ming kişi bölib, u Afrikadagi eng siyrak aholi yaşaydigan hududdir. ÖzME'ga köra, aholining asosiy qismi mavrlar, asosiy til — arab tili, din — islom. Inglizça Vikipediyaga köra, mahalliy berber qabilalari asrlar davomida kelgindi arab qabilalari bilan aralaşib, hassaniya arab şevasini qabul qilgan va sahroviy madaniyatini şakllantirgan.

ÖzME'ga köra, qadimda bu yerda Şimoliy Afrikadan kelgan berber qabilalari yaşagan, 7-asrda hududni arablar egallagan. 9–11-asrlarda u Gana imperiyasi, 11–12-asrlarda Murobitlar davlati tarkibiga kirgan. Yevropaliklar bu sohillarga 15-asrdan kela boşlagan.

ÖzME'ga köra, 1887-yilda Ispaniya Rio-de-Oroni öz ta'sir doirasi deb e'lon qilgan, 1904 va 1912-yillardagi Fransiya bilan bitimlardan söng Sagiyat al-Hamrani ham öziga qöşib olgan. Inglizça Vikipediya ispanlarning bu hududdagi hukmronligini 1884–1975-yillar bilan belgilaydi va içki hududlar faqat 1934-yilda töla nazoratga olinganini yozadi. 1959-yilda hudud Ispaniyaning «dengiz orti viloyati» deb e'lon qilingan.

1973-yilda mustaqillik uçun kuraşuvçi POLISARIO fronti tuzilgan. 1975-yil noyabrdagi Madrid kelişuviga köra Ispaniya hududni boşqarişni Marokaş va Mavritaniyaga topşirgan, 1976-yil boşida esa ispan qöşinlari çiqib ketgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Xalqaro sud bu davlatlarning hududga suverenitetini tan olmagan maslahat xulosasini bergan edi. 1976-yil 27-fevralda POLISARIO Sahroi Kabir Arab Demokratik Respublikasi tuzilganini e'lon qilgan va qurolli töqnaşuv boşlangan. 1979-yilda Mavritaniya öz da'vosidan voz keçgan, uning nazoratidagi qism ham Marokaş tomonidan egallangan.

1991-yilda BMT Xavfsizlik Kengaşi hududda referendum ötkazişga tayyorgarlik köradigan maxsus missiya tuzgan. Inglizça Vikipediyaga köra, şu yili BMT vositaçiligida ot oçişni töxtatiş kelişuvi imzolangan, ammo referendum hanuzgaça ötkazilmagan. Hozir hududning qariyb 80 foizi, jumladan deyarli butun sohil, Marokaş nazoratida, qolgan 20 foizi POLISARIO frontiga qaraydi; ularni Marokaş qurgan, uzunligi 2700 km ga yaqin mudofaa devori ajratib turadi. Sahroi Kabir Arab Demokratik Respublikasi Afrika Ittifoqi a'zosi bölib, qisman xalqaro e'tirofga ega, uning hukumati esa Jazoirning Tinduf şahrida joylaşgan.