Xorazm vohasi

Xorazm vohasi — Amudaryoning quyi oqimidagi qadimiy voha. U Özbekistonning Xorazm viloyatini, Qoraqalpoğiston Respublikasining janubiy (ÖzME'ga köra janubi-ğarbiy) qismini hamda Turkmanistonning Toşhovuz viloyatining şimoliy va şimoli-şarqiy qismini qamrab oladi. Rusça Vikipediyaga köra, voha qadimgi Xorazm tarixiy ölkasining markazi bölib, bu yerda miloddan avvalgi 8-asrdan 1924-yilgaça Örta Osiyoning eng qadimgi davlatlaridan biri — Xorazm mavjud bölgan.1

Voha şimolda şartli ravişda Qönğirot kengligi, ğarb va janubda Ustyurt platosi va Qoraqum, şarqda Qizilqum çöllari bilan öralgan. ÖzME'ga köra, u janubda Tuyamöyin tangligidan boşlanib, şimol va şimoli-ğarb tomon 300 km dan ortiq masofaga çözilgan. Eni janubiy çekkada 10–12 km bölsa, Taxtatoş tangligida 70–80 km ga, şimolda esa 120–130 km ga yetadi.

Voha yuzasi Amudaryo ming yillar davomida olib kelgan loyqa va gil yotqiziqlaridan hosil bölgan. Törtlamçi davrda allyuvial-delta çökindilari asta-sekin töplanib, delta Orol dengizi va Sariqamiş botiği tomon kengaygan. Yer yuzasi deyarli yassi tekislik bölib, şimol va şimoli-ğarbga bir oz nişab. Nişablik juda kam bölgani uçun daryo, ayniqsa vohaning şimolida, köp tarmoqlarga bölinib sekin oqadi; şu sababli Köhnadaryo, Daryolik, Davdon, Şörtonboy kabi bir neça qadimgi özanlar vujudga kelgan. ÖzME'ga köra, qadimdan ekin ekiladigan yerlarda qalinligi 2–3 metrlik agroirrigatsiya qatlamlari töplangan, kanal, ariq va zovurlar qaziliş relyefni ham özgartirgan.

Iqlimi keskin kontinental: yoz issiq va quruq, qiş ança sovuq. ÖzME'ga köra, yanvarning örtaça harorati −4,5...−7,6°, iyulniki 25,3–28,4°, eng past harorat −32° va undan ham pastga tuşgan. Xorazm vohasi eng qurğoqçil vohalardan biri: yiliga atigi 80–120 mm yoğin yoğadi, asosan qiş va bahorda. Rusça Vikipediyaga köra, vegetatsiya davri 210–212 kun. Orol dengizi sathining pasayişi tufayli yozlar issiqroq, qişlar esa sovuqroq bölib bormoqda.

Amudaryo tarmoqlarining köpi hozir quruq özanlarga aylangan. Vohada yuzdan ortiq köl bor: Tönğizköl, Şörköl, Uluğşörköl, Kernay, Qorateran, Bötaköl, Oltinköl, Zeyköl va boşqalar. Rusça Vikipediyaga köra, Şovot, Toşsaqa, Polvon-Ğozovot kabi yirik suğoriş kanallarining ayrimlari ikki davlat hududidan ötadi.

Tuproqlarning katta qismi ötloq-allyuvial va suğoriladigan ötloq-voha tuproqlari; ÖzME'ga köra, ulardagi çirindi miqdori 2–3 foiz. Sizot suvlari yuza joylaşgan pastqam yerlarda tuproq şörlangan, botqoq-şörxok tuproqlar ham uçraydi. Ming yillik dehqonçilik natijasida bu tuproqlar madaniy voha tuproğiga aylangan.

Vohada qamiş, turanğil, jiyda, tol, yulğun, yantoq, ajriq, şöra ösadi, çöl bilan tutaş qismlarda selin, juzğun va oq saksovul tarqalgan. Hayvonlardan çiyaböri, tulki, töqay muşugi, börsiq, ondatra, quşlardan qirğovul, ğoz va ördak uçraydi, daryo va köllarda köp turdagi baliqlar yaşaydi. Vohaning tabiatini asraş uçun Badaytöqay davlat qöriqxonasi taşkil etilgan.