Muvaşşah

Muvaşşah (arabça — «bezatilgan», «ziynatlangan»), akrostix — Şarq mumtoz şe'riyatida qöllangan badiiy san'at: misra yoki baytlarning boş harflari ketma-ket öqilganda biror söz, ism yoki ibora hosil böladi. ÖzME'ga köra, bu usul arab, fors va eski özbek adabiyotida keng tarqalgan bölib, «tavşih» (arabça «boğlaş») nomi bilan ham yuritilgan.1

ÖzME'ga köra, muvaşşah köproq qasida janrida işlatilgan. Şoir har bir bayt yoki misrani şunday boşlaydiki, ularning birinçi harflari yuqoridan pastga qarab terilganda ma'lum söz yoki jumla paydo böladi. Köpinça bu söz şe'r bağişlangan şaxsning ismi bölgan. Şu yöl bilan şoir öz mamduhini — madh etilayotgan kişini — şe'rning içki tuzilişiga «yaşirib» qöygan, öquvçi esa uni topişdan zavq olgan.

ÖzME qayd etişiça, muvaşşahdan Qur'on oyatlari, hadislar va hikmatli sözlarni şe'r tarkibiga mohirona joylaş uçun ham foydalanilgan. Özbek mumtoz adabiyotida şe'rning boşlanğiç qismida biror kişining ismi «yaşiringan» muvaşşahlar ayniqsa köp yozilgan. ÖzME'ga köra, Muqimiy va Furqat kabi şoirlar bu san'atda köplab şe'rlar yaratgan.

Muvaşşah şoirdan katta mahorat talab qiladi: misralarning boş harflari oldindan belgilab qöyilgan bölsa-da, şe'r vazn, qofiya va mazmun jihatidan tabiiy yangraşi kerak. Şu bois u mumtoz poetikada şoirning söz ustidagi hukmronligini körsatuvçi san'atlardan biri sanalgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, akrostix — har bir yangi satrning birinçi harfi (yoki böğini, sözi) birlaşib söz, xabar yoki alifboni hosil qiladigan şe'r yoki matn. Atama yunonça «eng yuqori» va «satr» ma'nolarini anglatuvçi sözlardan kelib çiqqan. Har bir satrning oxirgi harflaridan söz tuzilsa, bu telestix, ikkalasi birga qöllansa — qöş akrostix deyiladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, akrostixlar qadimgi yunon va rim şoirlarida, xususan Vergiliyda uçraydi; Injildagi ayrim zaburlarda har bir bölim ibroniy alifbosining navbatdagi harfi bilan boşlanadi. Örta asrlar Yevropa adabiyotida akrostix odatda şoir yoki uning homiysining ismini ta'kidlaş, ba'zan esa avliyoga duo qiliş uçun qöllangan. Bu usul eslab qoliş uçun yordamçi vosita sifatida ham xizmat qilgan.

Şunday qilib, Şarq muvaşşahi va Ğarb akrostixi bir xil tamoyilga asoslanadi, ammo Şarqda u köproq madhiya xarakteridagi qasidalar va bağişlovlar bilan boğlangan.