Metafizika

Metafizika (yunonça «meta ta physika» — «fizikadan keyingi») — borliqning eng umumiy asoslari va tub mohiyatini, sezgi orqali bevosita idrok etib bölmaydigan ibtidolarini örganuvçi falsafa bölimi. Inglizça Vikipediyaga köra, u voqelikning eng asosiy xususiyatlari — mavjudlik, narsalar va ularning xossalari, imkoniyat va zaruriyat, makon va zamon, özgariş, sababiyat, ong bilan materiya munosabati haqidagi ta'limot bölib, falsafaning eng qadimgi tarmoqlaridan biri hisoblanadi.12

ÖzME va rusça Vikipediyaga köra, atama Aristotelning birinçi sabablar haqidagi 14 kitobdan iborat ma'ruzalari bilan boğliq. Faylasuf vafotidan söng Andronik Rodosskiy uning asarlarini töplab naşr etganda, bu kitoblarni fizikaga oid risolalardan keyin joylaştirgan va ular «fizikadan keyingi» degan nom olgan. Aristotelning özi bu fanni «birinçi falsafa», «donişmandlik» yoki «teologiya» deb atagan. Keyinçalik «metafizika» sözi köçma ma'noda — fizik hodisalar doirasidan taşqaridagi narsalarni örganiş sifatida tuşunila boşlagan. ÖzME'ga köra, tarixda bu atama köpinça umuman falsafaning sinonimi sifatida ham işlatilgan.

ÖzME tuşuntirişiça, fizika bevosita sezgi bilan qamrab olinadigan obyektlarni örgansa, metafizika sifat, mohiyat, mazmun kabi bevosita körib bölmaydigan, faqat narsa va hodisalarning özaro aloqasida namoyon böladigan tuşunçalarni tadqiq etadi. Aristotel uçun «birinçi falsafa» barça fanlar orasida eng qimmatlisi bölgan: u borliqni materiya va şaklning aniq birikmasidan qat'i nazar, uning asl ildizi nuqtai nazaridan örganadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, zamonaviy metafizika xususiy narsalar va umumiy tuşunçalar (universaliyalar) farqi, mumkinlik va zaruriyat, erkin iroda va determinizm kabi masalalarni ham qamrab oladi. Tadqiqotda asosan aqliy mulohaza va mavhum tafakkur qöllanadi.

Rusça Vikipediyaga köra, metafizik tafakkur Aristoteldan oldin, falsafa bilan birga paydo bölgan; Platonda u hissiy voqelikdan jismsiz mohiyatlarga kötariluvçi dialektika usuli sifatida körinadi. Inglizça Vikipediyaga köra, uning ildizlari qadimgi Hindistonning upanişadlari, Xitoyning daosizmi va Yunonistonning Suqrotgaça bölgan falsafasiga borib taqaladi.

Örta asrlarda metafizika borliqni aql bilan bilişning oliy şakli deb tan olingan, lekin vahiy orqali berilgan bilimga böysundirilgan. ÖzME'ga köra, şu davrda erkinlik va zaruriyat, tasodif va qonuniyat tuşunçalari aniqlaştirilgan, metafizika olamning yaxlit manzarasini yaratişga xizmat qilgan.

ÖzME'ga köra, metafizika masalalari Örta Osiyo mutafakkirlari ta'limotida ham keng örin olgan. Abu Ali ibn Sino uni borliq haqidagi ta'limot deb ta'riflagan va uning tört xil obyektini ajratgan: moddiylikdan butunlay xoli bölgan ilohiy mavjudotlar; materiya bilan qisman boğlangan osmon jismlari va ularni harakatlantiruvçi kuçlar; ba'zan moddiylik bilan birga, ba'zan undan mustaqil mavjud böluvçi tuşunçalar (substansiya, zaruriyat, imkoniyat); doimo materiya bilan boğliq moddiy jismlar.

Yangi davrda Rene Dekart «Fikrlayapman, demak, mavjudman» qoidasi orqali metafizikani özlikni anglaş asosida qayta qurgan. Rusça Vikipediyaga köra, XVIII asrda metafizika inqirozga uçragan: undan aniq fanlar ajralib çiqqan, sensualizm, skeptitsizm va mexanik materializm uni keskin tanqid qilgan. Immanuil Kant metafizikaning özini emas, balki tajriba çegarasidan tanqidsiz çiqib ketadigan aqidaviy metafizikani rad etgan. Gegel metafizik va dialektik usullarni bir-biriga qarama-qarşi qöygan, marksizmda esa «metafizika» atamasi dialektikaga zid, olamni harakatsiz holda tasavvur qiluvçi usulni anglata boşlagan.

Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, XX asrda an'anaviy metafizika tanqid ostida qolgan bölsa-da, Edmund Gusserl fenomenologiyasi va Martin Haydegger falsafasi orqali ontologiyaga qiziqiş qayta jonlangan, metafizik tadqiqotning yangi yöllari paydo bölgan. ÖzME'ga köra, hozirgi falsafada metafizikaga munosabat ikki xil: bir xil mutafakkirlar uni ratsional nuqtai nazardan qöllab-quvvatlasa, boşqalari quruq mavhumlik deb biladi. ÖzME metafizikani na butunlay inkor etiş, na mutlaqlaştiriş töğri ekanini, uni boşqa biliş usullari bilan birgalikda qöllaş maqsadga muvofiqligini ta'kidlaydi.