Refraksiya

Refraksiya (lotinça «refractus» — singan) — tölqin (yoruğlik nuri, radiotölqin, tovuş) tarqalayotgan muhitning xossalari özgarganda uning tarqaliş yönalişi özgarişi, ya'ni nurning egilişi. ÖzME bu hodisani avvalo atmosferaga nisbatan körib çiqadi: yoruğlik ziçligi, harorati, namligi va bosimi turliça bölgan havo qatlamlaridan ötib, töğri emas, egri çiziq böylab tarqaladi. Inglizça Vikipediyaga köra, refraksiya tölqin bir muhitdan ikkinçisiga ötganda tezligi özgarişi tufayli yuz beradi va u nafaqat yoruğlik, balki tovuş hamda suv tölqinlarida ham kuzatiladi.12

Rusça Vikipediyaga köra, «refraksiya» va «siniş» atamalari ma'nodoş, biroq an'anaviy ravişda farqlab işlatiladi. Sindiriş körsatkiçi nuqtadan nuqtaga asta-sekin özgaradigan muhitda nur silliq egri çiziq böylab ketsa, «refraksiya» deyiladi. Ikki bir jinsli muhit çegarasida nur yönalişi keskin özgarsa, «siniş» atamasi qöllanadi. Har ikki holda ham hodisa bitta qonunga — tölqin tezligining muhit sindiriş körsatkiçiga boğliqligiga asoslanadi; inglizça Vikipediyaga köra, yoruğlik uçun bu Snellius qonuni bilan ifodalanadi.

Atmosferadagi refraksiya tufayli kuzatuvçi narsani uning haqiqiy joylaşgan yönalişida emas, nurning kuzatiş nuqtasidagi urinmasi böylab köradi. ÖzME'ga köra, geodeziya va astronomiyada vertikal va gorizontal refraksiya ajratiladi. Nur faqat yer yuzasiga yaqin havo qatlamidan ötsa, geodezik (yer) refraksiyasi, osmon jismidan kelib, butun atmosfera qalinligini kesib ötsa, astronomik refraksiya haqida gap boradi. Gorizontal refraksiya havo ziçligi va namligi notekis taqsimlanganda paydo böladi; aniq geodezik ölçaşlarda uning ta'sirini kamaytiriş uçun kuzatişlar turli vaqtlarda takrorlanadi va nurlar bino-inşootlardan uzoqroqdan ötkaziladi.

Astronomik refraksiyada yoritqiç osmonda haqiqiy holatidan bir oz balandroq körinadi. Bu farq zenitda nolga teng bölib, yoritqiç gorizontga yaqinlaşgan sari ortib boradi. Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, şu sababli Quyoş haqiqatda gorizontdan çiqmasdan oldin körina boşlaydi, botişi esa biroz keçikadi, gorizont yaqinidagi Quyoş gardişi esa sal yassilangan körinadi. Yulduzlarning «miltillaşi», sarob va Fata Morgana kabi hodisalar ham havodagi harorat farqlari bilan boğliq refraksiyaning natijasidir.

Optikada köz refraksiyasi deganda közning tinç holatdagi optik kuçi tuşuniladi. ÖzME'ga köra, nurni sindiruvçi asosiy qismlardan biri — gavhar; közning umumiy optik kuçi 52,6 dan 71,3 dioptriyagaça boradi, örtaça qiymati qariyb 60 dioptriya. Optik kuç köz ölçamiga mos kelsa, parallel nurlar tör pardaning sariq doğida yiğiladi va aniq tasvir hosil böladi. Bu muvozanat buzilganda yaqindan yoki uzoqdan köriş qobiliyati pasayadi. Rusça Vikipediyaga köra, köz refraksiyasini oftalmologiya örganadi.

Radiotölqinlar dielektrik singdiruvçanligi yoki ionlaşiş darajasi turliça bölgan atmosfera qatlamlaridan ötganda ularning yöli egriladi. Bu ionosferada qisqa tölqinlarning uzoq masofalarga tarqalişida, troposferada esa ultraqisqa tölqinlarning tarqalişida muhim ahamiyatga ega.

Tovuş nurlari ham bir jinsli bölmagan muhitda egiladi. ÖzME'ga köra, odatda balandlik oşgan sari havo sovib, tovuş tezligi kamayadi, şu bois tovuş yuqoriga qarab egilib, ma'lum masofadan söng eşitilmay qoladi. Harorat inversiyasi paytida, köpinça keçalari, tovuş aksinça pastga egilib, uzoqqa tarqaladi. Şamol yönalişi ham tovuşning eşitilişiga ta'sir qiladi. Okeanda tovuş refraksiyasi harorat, şörlik va bosimga boğliq bölib, tovuşning juda uzoqqa ketişiga yoki «soya» zonalari hosil bölişiga olib keladi.

Rusça Vikipediyaga köra, siniş qonunlarini bilmasdan teleskop, mikroskop, fotoapparat, közoynak va kontakt linzalar kabi optik asboblarni yaratib bölmaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, sindiriş körsatkiçi yoruğlik tölqin uzunligiga boğliq bölgani uçun prizma va yomğir tomçilari oq yoruğlikni ranglarga ajratadi — bu dispersiya deb ataladi va kamalak ham şu tufayli paydo böladi.